Ο Μάης του 68, ένα παγκόσμιο κίνημα αμφισβήτησης από την Κίνα ως τη Λατινική Αμερική, είχε αναδείξει μεταξύ άλλων για πρώτη φορά τα προβλήματα που αφορούν στο περιβάλλον. Κι όπως κάθε πρωτοπορία, έθεσε θέματα που τότε ακόμα δεν ήταν έτοιμη να συνειδητοποιήσει η κοινωνία στο σύνολό της, αφού δεν ήταν ακόμα έντονα. Μόνο όποιοι μπορούσαν να δουν μπροστά καταλάβαιναν τι έρχεται. Οι περισσότεροι, το συνειδητοποιούμε αργά. Κι όταν λέμε αργά, δεν εννοούμε στο παρά πέντε, αλλά στο και πέντε. Όταν είναι η κατάσταση οριακά αναστρέψιμη.

Η ταχύτατη «ανάπτυξη» των τελευταίων δεκαετιών δημιούργησε δεδομένα που δε προλάβαιναν οι κοινωνίες να συνειδητοποιήσουν. Το πέρασμα πχ από μια οικονομία που δεν παρήγε σκουπίδια στην κατανάλωση ειδών μιας χρήσης που πετιούνται αμέσως, καθώς και η καθιέρωση του πλαστικού ως βολικού –πλην όμως όχι βιοαποδομήσιμου- υλικού, οδήγησαν στην αύξηση των σκουπιδιών.

Οι παλιοί μας, αυτοί που είχαν πετσέτες κι όχι χαρτοπετσέτες, που τα αποφάγια τους τα δίδανε των χοίρων και των ορνίθων, που οι τενεκέδες τους ήταν όντως τενεκέδες κι όχι πλαστικά δοχεία, δε γνωρίζανε την έννοια του σκουπιδιού. Ακόμα κι αν κάτι πετιόταν, αυτό ξαναγύριζε στη φύση, αφομοιωνόταν απ’ αυτήν. Κι ακόμα, αν τους ρωτούσες για τις ανάγκες τους, αυτές ήταν πολύ μετρημένες και αφορούσαν την επιβίωση.

Σήμερα αυτά που παράγομε είναι ξένα προς τη φύση και δεν επιστρέφουν σ’ αυτή. Μόνο την καταστρέφουν: Τα φυτοφάρμακα που μολύνουν και την παραγωγή μας και το χώμα και τον υδροφόρο ορίζοντά μας. Τα πλαστικά που δεν αφομοιώνονται και παραμένουν σκουπίδια για δεκαετίες. Το πετρέλαιο που δημιουργεί ρύπους και το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Κι ακόμα σήμερα οι ανάγκες μας δεν είναι να επιβιώσομε. Είναι να καταναλώσομε, να πάρουμε κι άλλο αμάξι, κι άλλο σπίτι, κάθε δωμάτιο και τηλεόραση, καθένας και κινητό τηλέφωνο, και τα κοπέλια μας ακόμα.

Κι όλα αυτά μαζί δημιουργούν ανεπανόρθωτες βλάβες στη ζωή μας, στο περιβάλλον, στο μέλλον μας. Ο καθένας μόνος του δεν το καταλαβαίνει το κακό που κάνει. Σε ατομικό επίπεδο μπορεί να σκεφτόμαστε «σιγά, και τι έγινε μ’ ένα σκουπίδι παραπάνω, μ’ ένα αμάξι πιο πολύ». Κι όμως όλων μας το λιθαράκι στη μόλυνση αθροίζεται σ΄ ένα μεγάλο, πολύ μεγάλο πρόβλημα. Εδώ φαίνεται από την ανάποδη αυτό που ακούμε συχνά, ότι αν όλοι ενωθούμε μπορούμε να κάνομε πολύ σημαντικά πράγματα. Εδώ λοιπόν, όλοι μαζί προσθέτομε στην καταστροφή του πλανήτη.

Και όταν λέμε εμείς, εννοούμε εμείς κι όχι μόνο οι κακές πολυεθνικές και το μεγάλο κεφάλαιο. Ο καθένας μας συνεισφέρει, και συγχρόνως στρουθοκαμηλίζει ως προς τη δικιά του ευθύνη. Κι ο καθένας μας έχει ευθύνη να κάνει αυτό που μπορεί για να το αλλάξει. Παλιότερα, ακούγαμε για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις σαν κάτι απόμακρο, που εμείς δε θα το φτάσουμε. Και να που τώρα είναι εδώ η άνοδος της θερμοκρασίας, η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, η απειλή ερημοποίησης των νοτιότερων περιοχών της Ελλάδας. Να που τα νερά μας δεν τα πίνουμε παρά προτιμούμε εμφιαλωμένα, στις θάλασσές μας δεν κολυμπούμε, τον ήλιο μας το φοβόμαστε. Να που όχι τα παιδιά μας, αλλά εμείς θα τα δούμε, τα βλέπομε αυτά να συμβαίνουν ήδη. Και παρ’ όλα αυτά, ούτε συνειδητοποιούμε ούτε ιδρώνει τ’ αυτί μας.

Και τι θα μπορούσαμε να κάνομε; Τόσο πολλά, που είναι έγκλημα και συνενοχή η αποχή μας. Σε ατομικό επίπεδο να ελαχιστοποιήσομε τα σκουπίδια μας. Τα πλαστικά, γυαλί, μέταλλο, χαρτί ανακυκλώνονται. Τα αποφάγια αν δεν έχομε ζώα να τα δώσομε μπορούμε να τα κάνομε άριστο εδαφοβελτιωτικό με έναν κάδο κομποστοποίησης που μπαίνει σε μια γωνιά στο μπαλκόνι ή στην κουζίνα. Να αλλάξομε τις λάμπες μας με οικονομικές, να βάλομε φωτοβολταικά, να απεξαρτηθούμε από το αυτοκίνητο, δεν τελειώνει ο κατάλογος των ενεργειών.

Σε δεύτερο επίπεδο, να αυτοοργανωθούμε σε παρέες, γειτονιές, σχολεία, σωματεία και να κάνουμε ομαδικές ενέργειες για την προώθηση και την εφαρμογή εναλλακτικών πηγών ενέργειας, διαχείρισης των απορριμμάτων, ανακύκλωσης. Να εγκαταλείψομε το μοντέλο του καταναλωτισμού που οδηγεί στη σπατάλη της ενέργειας και στη ρύπανση. Σημασία έχει να πάρομε εμείς τις πρωτοβουλίες κι όχι να διακονευόμαστε στο κράτος να δράσει. Δε χρειαζόμαστε το γραφειοκρατικό και αργοκίνητο κράτος μας σ’ αυτό, εμείς είμαστε η κοινωνία κι εμείς έχομε την ευθύνη να αλλάξομε την κατάσταση.

Το κράτος και τους δήμους τα θέλομε για να επιβάλομε πιο δραστικές λύσεις. Επέκταση των μαζικών μεταφορών, και στις πόλεις και στα χωριά, απεξάρτηση από το αυτοκίνητο που έχει πια εκτοπίσει τους ανθρώπους, δημιουργία και επέκταση τρένου, προαστιακού και μετρό, χρήση ποδηλάτου, βιοκλιματικά κτίρια (στην Ισπανία ήδη υπάρχει υποχρέωση κάθε καινούργιο κτίριο να καλύπτει τις ανάγκες του σε ενέργεια κατά 70% αυτοδύναμα).

Το κίνημα των πολιτών (σ’ άλλες χώρες συνειδητοποιημένο, σ’ άλλες λιγότερο), μπορεί να πετύχει την αναστροφή της πορείας προς την καταστροφή, να επιβάλει και στις εταιρείες σεβασμό στη ζωή και το περιβάλλον. Αλλά δυστυχώς όχι για πολύ καιρό ακόμα. Τα περιθώρια δεν υπάρχουν πια. Είτε θα δράσομε τώρα, είτε θα παρακολουθούμε την πορεία προς το τέλος αδύναμοι και ανίκανοι πια να παρέμβομε.

(από εισήγηση στην παρουσίαση ενός βιβλίου για την Αγ. Παρασκευή Νέας Καλλιπόλεως Πειραιά) 

«Η μεγαλύτερη περιουσία είναι η μνήμη»… Τα λόγια αυτά τα άκουσα πρώτη φορά σε μια ταινία του Φίλιππου Κουτσαφτή, την «Αγέλαστο Πέτρα». Αναφερόταν στους μικρασιάτες πρόσφυγες της Ελευσίνας. Αυτά λοιπόν τα λόγια μου έρχονταν συνέχεια στο νου καθώς διάβαζα το βιβλίο που παρουσιάζομε σήμερα. Και διαβάζοντάς το, κατάλαβα ότι ο τίτλος του, σεμνός σαν τους συγγραφείς του, προϊδεάζει μόνο για ένα κομμάτι του θησαυρού που κρύβεται στις σελίδες του.

Γιατί εγώ ξεκίνησα να διαβάσω για το πώς χτίστηκε μια εκκλησία, αλλά στην πραγματικότητα είχα μπαρκάρει σ’ ένα ταξίδι στο χρόνο και το χώρο. Άρχισα ν’ ανεβαίνω τα σκαλοπάτια της Αγίας Παρασκευής ν’ ανάψω ένα κερί, και μπήκα τελικά σ’ ένα ναό στις όχθες της Προποντίδας, γεμάτο κόσμο, να συμμετέχει στην τελευταία ακολουθία πριν το Διωγμό. Τα κεριά ήταν το μόνο φώς, ανακατεμένο με τις σκιές των πιστών που με δάκρυα στα μάτια έψελναν όλοι μαζί για τελευταία φορά στην Ενορία τους στην Πατρίδα. Οι εικόνες, βουβές, συμμετείχαν στο πένθος και μερικές μέρες μετά το χωριό χωρίστηκε στα τρία. Οι Κατιρλιώτες εγκαταστάθηκαν σε τρεις περιοχές στην Παλιά Ελλάδα, μαζί κι οι εικόνες τους.

Όχι όμως όλες. Μας πληροφορεί το βιβλίο ότι κάποιες έπεσαν στη θάλασσα. Δε μπορούσαν ν’ αφήσουν το Κατιρλί μόνο του, τώρα που έφευγαν Εκείνοι. Ναι, κάποιες τις βρήκαν άλλοι Ρωμιοί ναυτικοί και τις πήραν σπίτια τους. Αλλά κάποιες, κι ας μην το αποκαλύπτει το βιβλίο, γύρισαν πίσω. Έπρεπε κάποιος να μείνει να κρατάει φωτεινό το καντήλι του Ρωμέικου στην πατρίδα, και μια που δε μπορούσαν να μείνουν Αυτοί, γύρισαν οι εικόνες. Και τους περιμένουν κάπου εκεί σιωπηλές να γυρίσουν. Οι ίδιοι ή τα παιδιά τους, τα εγγόνια τους, η συνέχειά τους.

Και μετά το βιβλίο με πήγε στην Ανατολική Θράκη. Εκεί απ’ όπου φύγαμε δίχως να ηττηθούμε στρατιωτικά, όπου μπορούσαμε να μείνουμε και να μη μπορεί κανείς να μας αναγκάσει να αποχωρήσομε, όπως στη Μικρασία. Εκεί όπου έλλειψε η βούληση κι η αποφασιστικότητα ενός κράτους ηττημένου το 22, που δεν είχε εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του. Εκεί απ’ όπου ήρθαν κι άλλοι ξεριζωμένοι, να ενωθούν με τους Βιθυνούς και τους Καππαδόκες στα βράχια τότε ακόμα της Πειραϊκής και της Νέας Καλλίπολης.

Κι από κει το βιβλίο με ταξίδεψε πίσω. Εδώ, αλλά κάπου που δεν ήταν ακριβώς εδώ. Δεν είχε ακριβές πολυκατοικίες ούτε κυριλέ ψαροταβέρνες. Είχε σπιτάκια ισόγεια, δρόμους χωμάτινους, και πολύ καημό και πόνο, τον πόνο της προσφυγιάς που μόνο η εκκλησία μπορούσε να τον αμβλύνει. Αυτή που στην Πατρίδα τους διέκρινε σα Ρωμιούς, στην παλιά Ελλάδα μπορούσε ακόμα να τους εμπνέει, να τους συσπειρώνει, να τους κρατά τη μνήμη και την ταυτότητα ζωντανές. Μ’ αυτή πορεύτηκαν στους πρώτους χρόνους της προσαρμογής σε ένα περιβάλλον που θα’ πρεπε, μα δεν ήταν οικείο, που τους περιέβαλε με το στίγμα του Τουρκόσπορου και την περιφρόνηση του «πρόσφυγγα». Κι είδα, μέσα από το βιβλίο, τις παράγκες να γίνονται σπιτάκια και την κεντρική παράγκα να γίνεται Ναός. Βήμα βήμα, να μαζεύονται τα κειμήλια, να έρχονται μερικά κι από την Πατρίδα, και να υψώνεται ο ναός αγκαλιάζοντας την παράγκα και τους πιστούς, στεγάζοντας τους καημούς και τα πάθη.

Κι είδα τον κόσμο να ξαναφτιάχνει τη ζωή του, να οργανώνεται και να ξαναπιάνει το νήμα που δεν κόπηκε με την Καταστροφή. Είδα τους χωματόδρομους γεμάτους κόσμο, να περιφέρουν εικόνες, να κατεβαίνουν στη θάλασσα για αγιασμό στα Φώτα, ένα μελίσσι ανθρώπινο γύρω από την καινούργια γειτονιά, μια περιοχή που στους χάρτες εκατό χρόνια πριν φαίνεται ξερό βουνό τώρα να σφύζει από δημιουργικότητα.

Όμως το βιβλίο δεν σταμάτησε να με γυρίζει. Ένα περίεργο παιχνίδι των συγκυριών ήρθε να αναδείξει τις παράλληλες μοίρες δυό κομματιών του λαού μας, προσφύγων του 22 και κυπρίων αγωνιστών της Ένωσης. Σίγουρα δεν ήταν τυχαίο το πέρασμα του Μακάριου από το ναό, όπου αναμίχθηκε με την προσφυγιά αυτός που ηγήθηκε μετά λίγα χρόνια του αντιαποικιακού αγώνα κατά των Άγγλων στο μεγαλύτερο ελληνικό νησί. Κι έτσι, όταν ο ίδιος γνώρισε την εξορία και το ποίμνιό του την προσφυγιά, ήταν προετοιμασμένος, ήξερε πώς είναι το αίσθημα αυτό, τον πόνο αυτό τον είχε ξανασυναντήσει και μοιραστεί.

Ξαναγύρισα στη Νέα Καλλίπολη. Είδα το ναό τελειωμένο και τους πιστούς να μετέχουν στα δρώμενα της εκκλησίας τους, ο καθένας να συνεισφέρει την εμπειρία και τα έθιμα του δικού του τόπου σε μια καινούργια σύνθεση. Κι όλους με συνείδηση της ταυτότητάς τους με γνώση από πού προέρχονται και με θέληση για το πού πάνε. Διάβασα για τους ιερείς του ναού, αυτούς που του δίνουν ζωή μαζί με το ποίμνιο, οι εκκλησία, το «μεγάλο πλοίο», είναι οι άνθρωποί της: Οι πιστοί, οι παπάδες, η ενορία… Κι οι τόποι είναι οι άνθρωποί τους. Οι πατρίδες της Μικρασίας συνέχισαν να ζούν μέσα από τους ξεριζωμένους Ρωμιούς στις καινούργιες τους εστίες, κι αυτό γινόταν και στη δική μας γειτονιά.

Δεν κατάλαβα πότε τέλειωσα το βιβλίο, πότε το ταξίδι μου έφτασε στο τέλος. Είχα στα μάτια μου ακόμα φωτογραφίες σχετικά πρόσφατες, όταν η εκκλησία ήταν το πιο ψηλό κτίσμα της περιοχής. Κι έκαμα μια βόλτα στη γειτονιά. Αλλά κανείς δεν την έλεγε Νέα Καλλίπολη. Καλλίπολη μόνο, σαν μην υπήρξε ποτέ η παλιά. Και τα σπιτάκια δεν τα είδα, παρά μόνο μερικά χωμένα στη σκιά των πολυκατοικιών. Ούτε το ναό είδα από μακριά, δε μ’ άφηνε το ύψος των κτιρίων. Κι οι πρόσφυγες πού ήταν άραγε; Που ήταν οι μνήμες της Πατρίδας; Ποιός θυμάται τώρα τη Μικρασία; Ποιος ξέρει σήμερα πόσος πόνος και ιδρώτας ανακατεύτηκε με το χώμα και την αλμύρα της θάλασσας της Πειραϊκής για να φτάσουμε σήμερα στο δάσος της αντιπαροχής και στο στρίμωγμα του πολιτισμού του αυτοκινήτου και των σκουπιδιών;

Οι πατρίδες είναι οι άνθρωποί τους. Κι αν η Μικρασία δε χάθηκε με τον ξεριζωμό, χάνεται όταν οι απόγονοι των παιδιών της χάνουν τη συνείδηση της ταυτότητάς τους. Χάνεται όταν εμείς δεν έχουμε πια την αίσθηση της ρίζας μας, μια ρίζα που κανείς δε θα μας τη θυμίσει, γιατί δεν έχουμε εμείς χωριό να πάμε ούτε γιαγιά να μας περιμένει εκεί, ούτε καν στους τάφους των δικών μας δε μπορούμε να διαβάσουμε μιαν ευχή. Τη μνήμη μας μόνοι μας θα την ανακαλύψουμε με οδηγό μερικές σκισμένες φωτογραφίες του 22 και του 24, μόνο αν προσπαθήσουμε και μόνο αν θυσιάσουμε χρόνο από τη βολή μας γιαυτό. Αλλιώς τίποτα δε θα μπορεί να μας τη δώσει, δεν είμαστε σαν τους Ελλαδίτες τυχεροί σ’ αυτό.

Αυτό τον αγώνα μέρα με τη μέρα το χάνουμε. Και μέρα με τη μέρα λιγοστεύουν αυτοί που ξέρουν, αυτοί που νιώθουν από πού ξεκινήσαμε, άρα αυτοί που ξέρουν και πού πάμε. Κι οι υπόλοιποι, απλά περιφερόμαστε δίχως σκοπό, βουτηγμένοι στα πρότυπα του καταναλωτισμού, στην αδιαφορία για το διπλανό μας, κλεισμένοι στον εαυτούλη μας.

Αυτό το βιβλίο χτυπάει μια καμπάνα. Ίδια μ’ αυτήν που φτιάξανε οι πρώτοι κάτοικοι της περιοχής από το υστέρημά τους, από τα σκεύη και τα εργαλεία τους. Μας θυμίζει ποιοι είμασταν, άρα μας δίνει ένα ερέθισμα να ξαναβρούμε την ταυτότητά μας. Και δίχως να μας το λέει ευθέως, δίχως να μας προσβάλλει, μας λέει και πόσο χαμηλά έχουμε φτάσει, μας θέτει ενώπιον των ευθυνών μας. Άραγε, τον πήχυ που μας βάζει το βιβλίο θα τον ξεπεράσουμε;

Σοκ, λοιπόν, πάλι, στην τοπική κοινωνία και στο πανελλήνιο! Κι ό,τι είχε καταλαγιάσει το προηγούμενο. Ψηφίσματα για τη δολοφονία του φοιτητή Μανώλη Χορευτάκη, δηλώσεις καταδίκης της βίας και πάλι, μεγάλη αναστάτωση και προβληματισμός!

Για καμμιά δυο εβδομάδες θα μείνουμε λοιπόν να παρακολουθούμε την παρέλαση στα κανάλια επωνύμων και ανωνύμων, πιθανόν να ενταθεί η αστυνόμευση για λίγο, και μετά ο καθένας στη δουλειά του.

Ο τσαμπουκάς στους δρόμους θα συνεχιστεί, κι όσο θα περιορίζεται σε απλούς ξυλοδαρμούς δε θα ιδρώνει τ’ αυτί κανενός. Κι αυτοί που αγαπούν το Ρέθυμνο, την παλιά πόλη και την παραλία του, θα κλειστούν πιο βαθιά στον εαυτό τους, θα κοιτούν βουβοί το τι θα εκτυλίσσεται και πόσο χαμηλά πέφτει η πόλη, η Κρήτη, η Ελλάδα.

Ο φόνος του φοιτητή είναι η εκδήλωση του υπερτροφικού ΄΄εγώ΄΄ που εκλήθη να αντικαταστήσει τη λεβεντιά και την αντρειά του Κρητικού όταν αυτά κατέληξαν ένα πουκάμισο αδειανό. Αυτού το ΄΄εγώ΄΄, που σε μιαν εποχή που χάνεται η συλλογικότητα, κυριαρχεί. Η παλιά κοινότητα των Ελλήνων υποχωρεί μπροστά στην επέλαση του δυτικού προτύπου και της ατομικής πια επιδίωξης στόχων. Η σύγκριση με το δίπλα μας και ο ανταγωνισμός μαζί του, να έχουμε περισσότερα, να είμαστε εμείς καλύτεροι, να τον διαλύσουμε αν χρειαστεί προκειμένου να βολευτούμε εμείς, είναι η σημερινή μεγάλη ιδέα του Νεοέλληνα, με ακρότατη έκφραση αυτά που κάθε λίγο φέρνουν το Ρέθυμνο στο προσκήνιο της δημοσιότητας.

Και το χειρότερο είναι ότι η βούληση να αλλάξουν αυτά δεν υπάρχει.

Η σιωπηρή πλειοψηφία που αποδοκιμάζει νιώθει αδύναμη. Οι φορείς και οι αρχές ή δε θέλουν ή δε μπορούν.

Και το μόνο που μπορεί να ανατρέψει την κατάσταση, δεν είναι το θέμα αρχών, αλλά η τσέπη. Η δυσφήμιση του Ρεθύμνου σαν τουριστικό προορισμό, το μποϋκοτάζ των μαγαζιών της πόλης, αλλά και η αποφυγή της εξόδου στο Ρέθυμνο από τους απλούς πολίτες, είναι φαίνεται οι μόνοι παράγοντες που μπορεί να δρομολογήσουν πρωτοβουλίες προς την εξάλειψη του φαινομένου. Όταν τα συμφέροντα – κι όχι οι αξίες – που θίγονται συνειδητοποιήσουν το κόστος, τότε ναι, θα υπάρξει αντίδραση. Κι οι συμπεριφορές μπορεί να ελεγχθούν, και τα έκτροπα να εξαφανιστούν όχι γιατί έτσι πρέπει, αλλά γιατί έτσι καθίσταται το Ρέθυμνο ελκυστικό σαν τουριστικό προϊόν, έτσι οι φοιτητές θα έρχονται για να νοικιάζουν τα σπίτια μας και να καταναλώνουν στα μαγαζιά μας. Κι εμείς τι ακριβώς θα προσφέρουμε;

Ο μπάρμπα-Πύπης, γηραιός φίλος μου, είχεν επτά ή οκτώ καπέλα, διαφόρων χρωμάτων, σχημάτων και μεγεθών, όλα εκ παλαιού χρόνου και όλα κατακαίνουργα, τα οποία εφόρει εκ περιτροπής μετά του ευπρεπούς μαύρου ιματίου του κατά τας μεγάλας εορτάς του ενιαυτού, οπόταν έκαμνε δύο ή τρεις περιπάτους από της μιας πλατείας εις την άλλην διά της οδού Σταδίου. Οσάκις εφόρει τον καθημερινόν κούκον του, με το σάλι του διπλωμένον εις οκτώ ή δεκαέξ δίπλας επί του ώμου, εσυνήθιζε να κάθηται επί τινας ώρας εις το γειτονικόν παντοπωλείον, υποπίνων συνήθως μετά των φίλων, και ήτο στωμύλος και διηγείτο πολλά κ’ εμειδία προς αυτούς.

Όταν εμειδία ο μπάρμπα-Πύπης, δεν εμειδίων μόνον αι γωνίαι των χειλέων, αι παρειαί και τα ούλα των οδόντων του, αλλ’ εμειδίων οι ιλαροί και ήμεροι οφθαλμοί του, εμειδία στίλβουσα η σιμή και πεπλατυσμένη ρις του, ο μύσταξ του ο ευθυσμένος με λεβάνταν και ως διά κολλητού κηρού λελεπτυσμένος, και το υπογένειόν του το λευκόν και επιμελώς διατηρούμενον, και σχεδόν ο κούκος του ο στακτερός, ο λοξός κ’ επικληνής προς το ους, όλα παρ’ αυτώ εμειδίων.

Είχε γνωρίσει πρόσωπα και πράγματα εν Κερκύρα· όλα τα περιέγραφε μετά χάριτος εις τους φίλους του. Δεν έπαυσε ποτέ να σεμνύνεται δια την προτίμησιν την οποίαν είχε δείξει αείποτε διά την Κέρκυραν ο βασιλεύς, και έζησεν αρκετά διά να υπερηφανευθή επί τη εκλογή, ην έκαμε της αυτής νήσου προς διατριβήν η εφτακρατόρισσα της Αούστριας. Ενθυμείτο αμυδρώς τον Μουστοξύδιν, μα δότο, δοτίσσιμο κε ταλέντο! Είχε γνωρίσει καλώς τον Μάντζαρον, μα γαλαντουόμο! τον Κερκύρας Αθανάσιον, μα μπράβο! τον Σιορπιέρρο, κε γκράν φιλόζοφο! Το τελευταίον όνομα έδιδεν εις τον αοίδιμον Βράϊλαν, διά τον τίτλον ον του είχαν απονείμει, φαίνεται οι Άγγλοι. (Sir Pierro = Sir Peter).

Είχε γνωρίσει επίσης τον Σόλωμο (κε ποέτα!), του οποίου απεμνημόνευε και στίχους τινάς, απαγγέλων αυτούς κατά το εξής υπόδειγμα:

Ωσάν τη σπίθα κρουμμένη στη στάχτη

πού εκρουβόταν για μας λευτεριά;

Εισέ πάσα μέρη πετιέται κι’ ανάφτει

και σκορπιέται σε κάθε μεριά.

Ο μπάρμπα-Πύπης έλειπεν υπέρ τα είκοσιν έτη εκ του τόπου της γεννήσεώς του. Είχε γυρίσει κόσμον κ’ έκαμεν εργασίας πολλάς. Έστειλέ ποτε και εις την Παγκόσμιον έκτεσι, διότι ήτο σχεδόν αρχιτέκτων, και είχε μάλιστα και μίαν ινβεντσιόνε. Εμίσει τους πονηρούς και τους ιδιοτελείς, εξετίμα τον ανθρωπισμόν και τη τιμιότητα. Απετροπιάζετο τους φαύλους.

«Ιλ τραδιτόρε νον α κομπασσιόν» -ο απατεώνας δεν έχει λύπησι. Ενίοτε πάλι εμαλάττετο κ’ εδείκνυε συγκατάβασιν εις τας ανθρωπίνας ατελείας. «Ουδ’η γης αναμάρτητος -άγκε λα τέρρα νον ε ιμπεκάμπιλε.» Και ύστερον, αφ’ ου η γη δεν είναι, πώς θα είναι ο Πάπας; Όταν του παρετήρει τις ότι ο Πάπας δεν εψηφίσθη ιμπεκάμπιλε, αλλά ινφαλίμπιλε, δεν ήθελε ν’ αναγνωρίσει την διαφοράν.

Δεν ήτο άμοιρος και θρησκευτικών συναισθημάτων. Τας δύο ή τρεις προσευχάς, ας είξευρεν τας είξευρεν ελληνιστί. «Τα πατερμά του είξευρε ρωμέϊκα». Έλεγεν: «Άγιος, άγιος, άγιος κύριος Σαβαώθ… ως ενάντιος υψίστοις» Όταν με ερώτησε δις ή τρις τι σημαίνει τούτο, το ως ενάντιος, προσεπάθησα να διορθώσω και εξηγήσω το πράγμα. Αλλά μετά δύο ή τρεις ημέρας υποτροπιάζων πάλιν έλεγεν: «Άγιος, άγιος, άγιος… ως ενάντιος υψίστοις!»

Εν μόνον είχεν ελάττωμα, ότι εμίσει αδιαλλάκτως παν ό,τι εκ προκαταλήψεως εμίσει και χωρίς ν’ ανέχηται αντίθετον γνώμην ή επιχείρημα. Πολιτικώς κατεφέρετο πολύ κατά των Άγγλων, θρησκευτικώς δε κατά των Δυτικών. Δεν ήθελε ν’ ακούση το όνομα του Πάπα, και ήτο αμείλικτος κατήγορος του ρωμαϊκού κλήρου…

Την εσπέραν του Μεγάλου Σαββάτου του έτους 188… περί ώραν ενάτην, γερόντιόν τι ευπρεπώς ενδεδυμένον, καθόσον ηδύνατο να διακρίνη τις εις το σκότος, κατήρχετο την απ’ Αθηνών είς Πειραιά άγουσαν, την αμαξιτήν. Δεν είχεν ανατείλει ακόμη η σελήνη, και ο οδοιπόρος εδίσταζε ν’ αναβή υψηλότερον, ζητών δρόμον μεταξύ των χωραφίων. Εφαίνετο μη γνωρίζων καλώς τον τόπον. Ο γέρων θα ήτο ίσως πτωχός, δεν θα είχε 50 λεπτά δια να πληρώση το εισιτήριον του σιδηροδρόμου ή θα τα είχε κ’ έκαμνεν οικονομίαν.

Αλλ’ όχι δεν ήτο πτωχός, δεν ήτο ούτε πλούσιος, είχε διά να ζήση. Ήτο ευλαβής και είχε τάξιμο να καταβαίνη κατ’ έτος το Πάσχα πεζός εις τον Πειραιά, ν’ ακούη την Ανάστασιν εις τον Άγιον Σπυρίδωνα και όχι εις άλλην Εκκλησίαν, να λειτουργήται εκεί, και μετά την απόλυσιν ν’ αναβαίνη πάλιν πεζός εις τας Αθήνας.

Ήτο ο μπάρμπα-Πύπης, ο γηραιός φίλος μου, και κατέβαινεν εις τον Πειραιά διά ν’ ακούση το Χριστός Ανέστη εις τον ναόν του του ομωνύμου και προστάτου του, διά να κάμη Πάσχα ρωμέϊκο κ’ ευφρανθή η ψυχή του.

Και όμως ήτο… δυτικός!

Ο μπάρμπα-Πύπης, Ιταλοκερκυραίος, απλοϊκός, Ελληνίδος μητρός. Έλλην την καρδίαν, και υφίστατο άκων ίσως, ως και τόσοι άλλοι, το άπειρον μεγαλείον και την άφατον γλυκύτητα της εκκλησίας της Ελληνικής. Εκαυχάτο ότι ο πατήρ του,όστις ήτο στρατιώτης του Ναπολέοντος Α’ «είχε μεταλάβει ρωμέϊκα» όταν εκινδύνευσε ν’ αποθάνη, εκβιάσας μάλιστα προς τούτο, διά τινων συστρατιωτών του, τον ιερέα τον αγαθόν. Και όμως όταν, κατόπιν τούτων, φυσικώς, του έλεγε τις: «Διατί δεν βαπτίζεσαι μπάρμπα-Πύπη;» η απάντησίς του ήτο ότι άπαξ εβαπτίσθη και ότι ευρέθη εκεί.

Φαίνεται ότι οι Πάπαι της Ρώμης με την συνήθη επιτηδείαν πολιτικήν των, είχον αναγνωρίσει εις τους Ρωμαιοκαθολικούς των Ιονίων νήσων τινά των εις τους Ουνίτας απονεμομένων προνομίων, επιτρέψαντες αυτοίς να συνεορτάζωσι μετά των ορθοδόξων όλας τας εορτάς. Αρκεί να προσκυνήση τις την εβδομάδα του Ποντίφηκος· τα λοιπά είναι αδιάφορα.

Ο μπάρμπα-Πύπης έτρεφε μεγίστην ευλάβειαν προς τον πολιούχον ΄Αγιον της πατρίδος του και προς το σεπτόν αυτού λείψανον. Επίστευεν εις το θαύμα το γενόμενον κατά των Βενετών, τολμησάντων ποτέ να ιδρύσωσιν ίδιον θυσιαστήριον εν αυτώ τω ορθοδόξω ναώ, (il santo Spiridion ha fatto questo caso), ότε ο Άγιος επιφανείς νύκτωρ εν σχήματι μοναχού, κρατών δαυλόν αναμμένον, έκαυσεν ενώπιον των απολιθωθέντων εκ του τρόμου φρουρών το αρτιπαγές αλτάρε. Αφού ευρίσκετο μακράν της Κερκύρας, ο μπάρμπα-Πύπης ποτέ δεν θα έστεργε να εορτάση το Πάσχα μαζί με τσου φράγκους.

Την εσπέραν λοιπόν εκείνην του Μεγάλου Σαββάτου ότε κατέβαινεν εις Πειραιά πεζός, κρατών εις την χείρα τη λαμπάδα του, ην έμελλε ν’ ανάψη κατά την Ανάστασιν, μικρόν πριν φθάση εις τα παραπήγματα της μέσης οδού, εκουράσθη και ηθέλησε να καθίση επ’ ολίγον ν’ αναπαυθή. Εύρεν υπήνεμον τόπον έξωθεν μιας μάνδρας, εχούσης και οικίσκον παρά την μεσημβρινήν γωνίαν, κ’ εκεί εκάθησεν επί των χόρτων, αφού επέστρωσε το εις πολλάς δίπλας γυρισμένο σάλι του. Έβγαλεν από την τσέπην την σιγαροθήκην του, ήναψεν σιγαρέττον κ’ εκάπνιζεν ηδονικώς.

Εκεί ακούει όπισθέν του ελαφρόν θρουν ως βημάτων επί παχείας χλόης και, πριν προφθάση να στραφή να ίδη, ακούει δεύτερον κρότον ελαφρότερον. Ο δεύτερος ούτος κρότος του κάστηκε ότι ήτον ως ανυψουμένης σκανδάλης φονικού όπλου.

Εκείνην την στιγμήν είχε λαμπρυνθή προς ανατολάς ο ορίζων, και του Αιγάλεω αι κορυφαί εφάνησαν προς μεσημβρίαν λευκάζουσαι. Η σελήνη, τετάρτην ημέραν άγουσα από της πανσελήνου, θ’ ανέτελλε μετ’ ολίγα λεπτά. Εκεί όπου έστρεψε την κεφαλήν προς τα δεξιά, εγγύς της βορειανατολικής γωνίας του αγροτικού περιβόλου, όπου εκάθητο, του κάστηκε, ως διηγείτο αργότερα ο ίδιος, ότι είδε ανθρωπίνην σκιάν, εις προβολήν τρόπον τινά ισταμένην και τείνουσαν εγκαρσίως μακρόν τι ως ρόπαλον ή κοντάριον προς το μέρος αυτού. Πρέπει δε να ήτο τουφέκιον.

Ο μπάρμπα-Πύπης ενόησεν αμέσως τον κίνδυνον. Χωρίς να κινηθή άλλως από την θέσιν του, έτεινε την χείρα προς τον άγνωστον κ’ έκραξεν εναγωνίως.

-Φίλος! Καλός! μη ρίχνεις…

Ο άνθρωπος έκαμε μικρόν κίνημα οπισθοδρομήσεως, άλλά δεν επανέφερεν το όπλον εις ειρηνικήν θέσιν.ουδέ καταβίβασε την σκανδάλην.

-Φίλος! και τι θέλεις εδώ; ηρώτησε με απειλητικήν φωνήν.

-Τι θέλω; επανέναβεν ο μπάρμπα-Πύπης. Κάθουμαι να φουμάρο το τσιγάρο μου.

-Και δεν πας αλλού να το φουμάρης,ρε; απήντησεν αυθαδώς ο άγνωστος. Ηύρες τον τόπο, ρε, να φουμάρης το τσιγάρο σου!

-Και γιατί; επανέλαβεν ο μπάρμπα-Πύπης. Τι σας έβλαψα;

-Δεν ξέρω ‘γω απ’ αυτά, είπεν οργίλως ο αγρότης· εδώ είναι αποθήκη, έχει χόρτα, έχει κι’ άλλα πράμματα μέσα. Μόνον κόττες δεν έχει, προσέθηκε μετά σκληρού σαρκασμού. Εγελάστηκες.

Ήτο πρόδηλον ότι είχεν εκλάβει τον γηραιόν φίλον μου ως ορνιθοκλόπον, και διά να τον εκδικηθή του έλεγεν ότι τάχα δεν είχεν όρνιθας, ενώ κυρίως ο αγρονόμος διά τάς όρνιθάς του θα εφοβήθη και ωπλίσθη με την καραβίναν του.

Ο μπάρμπα-Πύπης εγέλασε πικρώς προς τον υβριστικόν υπαινιγμόν.

-Συ εγελάστηκες, απήντησεν· εγώ κόττες δεν κλέφτω, ούτε λωποδύτης είμαι· εγώ πηγαίνω στον Πειραιά ν’ ακούσω Ανάσταση στον Άγιο Σπυρίδωνα.

Ο χωρικός εκάγχασε.

-Στον Πειραιά; στον Αϊ-Σπυρίδωνα; κι’ από πού έρχεσαι;

-Απ’ την Αθήνα.

-Απ’ την Αθήνα; και δεν έχει εκεί εκκλησίαις, ν’ ακούσης Ανάσταση;

-Έχει εκκλησίαις, μα εγώ τώχω τάξιμο, απήντησεν ο μπάρμπα-Πύπης.

Ο χωρικός εσιώπησε προς στιγμήν, είτα επανέλαβε.

-Να φχαριστάς, καϋμένε…

Και τότε μόνον κατεβίβασε την σκανδάλην και ώρθωσε το όπλον προς τον ώμον του.

-Να φχαριστάς καϋμένε, την ημέρα που ξημερώνει αύριον, ει δε μη, δεν τώχα για τίποτες να σε ξαπλώσω δω χάμου. Τράβα τώρα!

Ο γέρων Κερκυραίος είχεν εγερθή και ητοιμάζετο να απέλθη, αλλά δεν ηδυνήθη να μη δώση τελευταίαν απάντησιν.

-Κάνεις άδικα και συχωρεμένος νάσαι που με προσβάλλεις, είπε. Σ’ ευχαριστώ ως τόσο που δε μ’ ετουφέκισες, αλλά νον βα μπένε.., δεν κάνεις καλά να με παίρνεις για κλέφτη. Εγώ είμαι διαβάτης, κ’ επήγαινα, σου λέω στον Πειραιά.

-Έλα, σκόλα, σκόλα τώρα, ρε…

Και ο χωρικός στρέψας την ράχιν εισήλθεν ανατολικώς διά της θύρας του περιβολίου, κ’ έγινεν άφαντος.

Ο γέρων φίλος μου εξηκολούθησε τον δρόμον του.

Το συμβεβηκός τούτο δεν ημπόδισε τον μπάρμπα-Πύπην να εξακολουθή κατ’ έτος την ευσεβή του συνήθειαν, να καταβαίνει πεζός εις τον Πειραιά, να προσέρχηται εις τον Άγιον Σπυρίδωνα και να κάμει Πάσχα ρωμέϊκο.

Εφέτος το μισοσαράκοστον μοι επρότεινεν, αν ήθελα να τον συνοδεύσω εις την προσκύνησίν του ταύτην. Θα προσεχώρουν δε εις την επιθυμίαν του, αν από πολλών ετών δεν είχα την συνήθειαν να εορτάζω εκτός του Άστεως το Άγιον Πάσχα.

Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης

Για την αντιγραφή

Φουροκατος

Τελικά κάθε φορά που πιάνουμε πάτο κάτι συμβαίνει και αποφεύγομε την καταστροφή. Το 2004, ήταν το σχέδιο Ανάν που μας επιβαλλόταν μέσα από ξένα και ντόπια στόματα, απειλές, κινδυνολογία για απομόνωση και ήττα. Τότε ο λαός μας στην Κύπρο έδωσε την απάντηση και οι εξελίξεις μας δικαίωσαν.

Πριν από δυό μήνες, το σκηνικό φαινόταν να αλλάζει. Η ήττα του Παπαδόπουλου στην Κύπρο και η επικράτηση του ενδοτικού μετώπου (με την αριστερή του εκδοχή, ο Χριστόφιας πέτυχε να γίνει ο πρώτος κομμουνιστής ηγέτης του οποίου η ανάδειξη έγινε δεκτή με ενθουσιασμό από τους Αγγλοαμερικάνους), προοιώνιζε και στο Μακεδονικό υποχώρηση. Τα ερείσματα μιας πατριωτικής πολιτικής φαίνονταν να χάνονται.

Τα Σκόπια έχουν φροντίσει να ισχυροποιήσουν τη θέση τους μέσα από μια εκκωφαντική σιωπή της Ελλάδας στους διεθνείς οργανισμούς. Το έργο μας λοιπόν ήταν δύσκολο. Με το σύνολο σχεδόν του πολιτικού κόσμου να κινούνται ενδοτικά και σε πλήρη αναντιστοιχία με το λαϊκό αίσθημα, οι προοπτικές φαίνονταν μαύρες.

Στο εξωτερικό, οι Αμερικάνοι και οι Σκοπιανοί, έχοντας, δικαιολογημένα, τη βεβαιότητα ότι η πολιτική μας θα συνεχίσει να είναι ενδοτική και ραγιάδικη, ενέτειναν την αδιαλλαξία τους. Αυτό όμως, απέναντι σε μια πολιτική μετριοπαθή της Ελλάδας, που είχε εγκαταλείψει την απαίτηση μη αναφοράς του «Μακεδονία» στο όνομα της γειτονικής χώρας, ήταν πολύ δύσκολο να πειστεί τόσο η κοινή γνώμη στο εσωτερικό όσο και –όπως αποδείχτηκε- ο διεθνής παράγοντας.

Έτσι το Βέτο προέκυψε σα μονόδρομος. Οι ενδοτικοί μας πολιτικοί σε πλήρη ομοψυχία σύρθηκαν υπέρ μιας αποφασιστικής πολιτικής απέναντι στο μικροιμπεριαλισμό των Σκοπίων και τον αμερικάνικο πάτρωνά τους. Το Βέτο όχι μόνο έγινε σεβαστό και βρήκε την κατανόηση των περισσότερων συμμάχων μας, αλλά συνέβαλε στο στραπατσάρισμα της Αμερικάνικης πολιτικής μέσα στο προνομιακό γιαυτήν ΝΑΤΟ, στραπατσάρισμα που της επιφύλαξαν οι Ευρωπαίοι και ως προς άλλες επιδιώξεις της.

Η νίκη αυτή ανατρέπει το σκηνικό της ανυποληψίας και της παραδοσιακής πολιτικής κατευνασμού και υποχωρητικότητας απέναντι σε όποιον έχει βλέψεις απέναντί μας. Πρέπει λοιπόν να συνεχιστεί. Κι αυτή η νίκη είναι μια νίκη του λαού μας, που έσπρωξε ακόμα και τα νεοταξικά κόμματα, αυτά που οι νεολαίες τους υιοθετούν θέσεις υπέρ της αναγνώρισης των Σκοπίων ως Μακεδονίας, να συμπράξουν στο κοινό μέτωπο για το Βέτο. Από δω και πέρα αρχίζει , όμως, η διαπραγμάτευση. Τώρα μόνο τα Σκόπια θα πειστούν ότι δεν είμαστε οι καρπαζοεισπράκτορες των Βαλκανίων, και μόλις ξεπεράσουν το σοκ της μη πρόσκλησης θα κάτσουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.

Η πολιτική μας θα πρέπει να συνεχίσει να είναι αποφασιστική και σοβαρή. Τα Σκόπια γρήγορα θα καταλάβουν ότι ο μόνος σύμμαχος που έχουν στην περιοχή είμαστε εμείς. Οι Αλβανοί καραδοκούν για το Τέτοβο κι οι Βούλγαροι να τους ενσωματώσουν. Άλλωστε, κι οι ίδιοι βλέπουν μια τάση του πληθυσμού τους να ανακαλύπτει ξανά τις βουλγαρικές του ρίζες. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο πρώην πρωθυπουργός Λ. Γκεοργκιέφσκι έχει πάρει τη Βουλγαρική υπηκοότητα και είναι ο πρέσβης της Βουλγαρίας στα Σκόπια! Γιαυτό και μια υπεύθυνη πολιτική πρέπει αφενός να μην ανεχτεί το σφετερισμό της ιστορίας και των συμβόλων μας, αφετέρου να μη ρίξει τους Σκοπιανούς στην αγκαλιά των Βουλγάρων, τροφοδοτώντας έναν αυξανόμενο Βουλγαρικό εθνικισμό. Τα Σκόπια τα θέλομε ξεχωριστό κράτος στη Βαλκανική.

Έτσι, μια σύνθετη ονομασία με γεωγραφικό προσδιορισμό θα ήταν αποδεκτή, συνοδευόμενη από παράλληλη εγκατάλειψη της παραποίησης της ιστορίας μας και του αλυτρωτισμού. Μπορούν να έχουν μια δική τους ιστορία βασισμένη στην ξεχωριστή πορεία που επέλεξαν κάποια στιγμή του εικοστού αιώνα να έχουν διαχωριζόμενοι από το Βουλγαρικό στοιχείο, σε μια περίοδο όπου ακόμα η θρησκευτική ένταξη καθόριζε τη συλλογικότητα στην οποία ανήκε κάποιος. Εκεί δε μπορούμε να κάνομε πίσω.

Η νίκη στο θέμα αυτό είναι νίκη σε μια μάχη. Πρέπει να συνεχίσομε για να κερδίσομε τον πόλεμο, ερχόμενοι σε σύγκρουση με την πολιτική μας την ίδια, αυτή που για δεκαετίες εξέθρεψε την ανυποληψία και την έλλειψη σεβασμού και εμπιστοσύνης στις δυνάμεις μας. Και βέβαια αυτό ισχύει για όλα τα επίπεδα και σε όλα τα μέτωπα. Με σοβαρότητα, μακριά από τόσο από αυτούς που πουλάνε την πατρίδα όσο και από αυτούς που πουλάνε πατρίδα. Και θα νικήσουμε όλοι μαζί μεταλλάσσοντας ακόμα και τους πουλημένους και σέρνοντάς τους στις δικές μας θέσεις.

 Συμπληρώθηκαν 53 χρόνια από την έναρξη του απελευθερωτικού-αντιαποικιακού αγώνα του λαού μας στο μεγαλύτερο ελληνικό νησί.

Αντί σχολίων και επετειακών κειμένων, διαβάστε ένα απολαυστικό κείμενο, το οποίο αλίευσα από το διαδίκτυο. Δε γνωρίζω το συν-ιστολόγο που το γράφει, αλλά είναι άπολύτως αντιπροσωπευτικό της κατάστασής μας τότε και τώρα, πανελληνίως! http://xenihtikon.wordpress.com/2008/03/31/%ce%95%ce%b9%cf%82-%ce%bc%ce%bd%ce%ae%ce%bc%ce%b7%ce%bd-%ce%9a%cf%85%cf%81%ce%b9%ce%ac%ce%ba%ce%bf%cf%85-%ce%9c%ce%ac%cf%84%cf%83%ce%b7/

  “Όνειρα και όνειρα πήγανε χαμένα και είναι από τα λάθη σου όλα γκρεμισμένα”

 (Μ. Χριστοδουλόπουλος)

Η ανταλλαγή και η εγκατάσταση των προσφύγων στην Παλαιά Ελλάδα έχει περιγραφεί με διάφορες εκφράσεις και από ποικίλες οπτικές γωνίες. Έχει θεωρηθεί ως έπος, ως το γεγονός που έδωσε την κινητήρια δύναμη στην ανάπτυξη της Ελλάδας, και λογικά, αφού η μαζική εισροή 1.500.000 Μικρασιατών προσέφερε στην οικονομία δαιμόνιους και έμπειρους επιχειρηματίες, και στο Ελληνικό κεφάλαιο φθηνό εργατικό δυναμικό, την εργατική δύναμη του οποίου χρησιμοποίησε σαν μοχλό. Έχει περιγραφεί όμως η έλευση των  προσφύγων και σα μια  ανεπιθύμητη είσοδος τουρκόσπορων και τουρκομεριτών, από μια μεγάλη μερίδα της Ελληνικής διανόησης που και σήμερα ακόμα κυριαρχεί στην Ελληνική πολιτική σκηνή και που θεωρεί τη Μικρασία σαν κάποιο εξωτικό μακρινό τόπο που δεν έχει καμμια σχέση με την Ελλάδα. Μνημειώδη έχουν μείνει τα πλήρη μίσους κείμενα του Βλάχου στην Καθημερινή που καλούσε το Λαϊκό Κόμμα να μη συμπεριλαμβάνει πρόσφυγες στους εκλογικούς συνδυασμούς του, και που δεν ήθελε να τους έχει ούτε βέβαια φίλους, αλλά ούτε καν αντίπαλους. Αυτό που συμβαίνει σήμερα με τους Βορειοηπειρώτες και τους Ποντίους της πρώην Σ. Ένωσης, συνέβαινε σε μια μεγακλίμακα τα χρόνια μετά την καταστροφή και την Ανταλλαγή. Οι Μικρασιάτες δεν παλιννόστησαν στην Παλαιά Ελλάδα. Δεν επέστρεψαν από όπου είχαν φύγει. Ξεριζώθηκαν από τις εστίες τους, χώματα που τους έβλεπαν εκεί γενιά προς γενιά για τρείς χιλιάδες χρόνια.  Με την Ανταλλαγή, ένα μεγάλο κομμάτι του Ελληνισμού της Μικρας Ασίας, αυτό που κρατούσε σε ευθεία γραμμή την προέλευση  του απο τη Βυζαντινή Ανατολή, την πιο σημαντική περιοχή της Αυτοκρατορίας, πέρασε το Ρουβικωνα.  Εδώ και 75 χρόνια ζούμε με το βαλκανικό μόνο πνεύμονα μας, πατάμε μόνο στη μια όχθη του Αιγαίου. Είμαστε ακρωτηριασμένοι, δίχως την μικρασιατική μας διάσταση. Οι καταλήξεις των ονομάτων των προσφύγων θυμίζουν στους τρίτους αυτό που η επίσημη Ελλάδα θέλησε να ξεχάσουμε. Την Μικρασιατική καταγωγή. Αυτή την καταγωγή που σήμερα η τρίτη πια προσφυγική γενιά τείνει να αγνοεί. Όχι απαραίτητα γιατί θέλει να μη θυμάται. Όμως όχι και γιατί έτυχε. Το παλαιοελλαδικό κράτος του ‘23, ίδιο στην ιδεολογία με το σημερινό, θέλει να μη θυμόμαστε τη Μικρασία.

Αυτοί οι παράξενοι Έλληνες που ήρθαν το ‘22 εδώ δε χωρούσαν στην κοντόφθαλμη πολιτική του. Ο εκτός Ελλάδας Ελληνισμός, που μέχρι τους Βαλκανικούς ήταν πολυαριθμοτερος και πιο ανεπτυγμένος από τον εντός αυτής, αντιμετωπιζόταν πάντα σαν ένα βάρος, μια δυσάρεστη οικογενειακή υποχρέωση. Και η επίλυση του προβλήματος δια του ξεριζωμού, εξυπηρέτησε πολλές καταστάσεις: Ο πρώτος ωφελημένος ήταν η Τουρκία. Μετά την ανταλλαγή δεν θα υπάρξει άλλη Γκιαούρ Ισμίρ,  άπιστη Σμύρνη.  Σε μια περιοχή όπου οι Τούρκοι ακόμα και μετά τις γενοκτονίες των Αρμενίων και των Μικρασιατών, εξακολουθούσαν να αποτελούν μειοψηφία, η έξοδος 1.500.000 Ελλήνων (μαζί με την εξόντωση αντιστοίχου αριθμού) συντέλεσε στο να μείνει στη Μικρά Ασία πλειοψηφία πληθυσμού με Τουρκική συνείδηση (όχι προέλευση).  Από την άλλη η Ελλάδα εγκαταλείποντας τη Μεγάλη Ιδέα, δηλαδή την προσπάθεια ενσωμάτωσης πληθυσμών ελληνικών στην επικράτειά της, έμενε ουσιαστικά εγκλωβισμένη στην μίζερη προοπτική του Αθηναιοκεντρικού κράτους. Για το Ελλαδικό κρατικό μόρφωμα, οι Μικρασιάτες έπρεπε να φύγουν από τη Μικρασία. Ακολούθως, οι πρόσφυγες έπρεπε να ξεχάσουν ότι ανήκουν στην Ανατολή. Το πιο ανεπτυγμένο οικονομικά και πολιτιστικά κομμάτι του Ελληνισμού, ήρθε εδώ σε θλιβερή κατάσταση, και έπρεπε ν’ αφήσει την συλλογική μνήμη αιώνων στην καραντίνα του Αη Γιώργη στο Κερατσίνι.  Αυτή ήταν η πολιτική του Ελλαδικού κράτους. Οι πρόσφυγες, ανεπιθύμητοι αλλά αναγκαίο κακό για το πριγκιπάτο των Αθηνών, έπρεπε να αφομοιωθούν, να ξεχάσουν ότι ζούσαν για 3.000 χρόνια στη γη της Ιωνίας, της Καππαδοκίας και του Πόντου, να αγνοούν ότι ΑΥΤΟΙ ήταν η πιο σημαντική πληθυσμιακή βάση του Βυζαντίου. Κι όσοι ήρθαν εδώ ήταν αυτοί που μπόρεσαν να αντισταθούν σε εξισλαμισμούς για οχτώ αιώνες, να επιβιώσουν από γενοκτονίες και να κρατήσουν ψηλά τη Ρωμέϊκη συνείδησή τους μέχρι την Ανταλλαγή. Οι πρόσφυγες που ήρθαν εδώ, όσοι γλίτωσαν από το μαχαίρι του Τούρκου, όσοι δεν χάθηκαν από εξανθηματικό τύφο στοιβαγμένοι για μήνες στα Παράλια της Ιωνίας και του Πόντου περιμένοντας να τους πάρει το καράβι για την Παλαιά Ελλάδα, όσοι επιβίωσαν από τις καραντίνες του Καραμπουρνού και του Αη Γιώργη, από τις θέρμες στα έλη της Μακεδονίας, έπρεπε να γίνουν Βαλκάνιοι. Η πρώτη γενιά έζησε στην απομόνωση του κοινωνικού ρατσισμού των Παλαιοελλαδιτών. Η δεύτερη άρχισε σιγά σιγά να δρομώνει, πετυχαίνοντας την ανάδειξη της μέσα στον Ελλαδικό κοινωνικό ιστό, και η στάση των ντόπιων άρχισε σιγά σιγά να αλλάζει. ΟΜΩΣ, η αλλαγή αυτή δεν ήταν απόρροια διαφοροποίησης της αντιμετώπισης που τους επιφύλασσαν, αλλά μάλλον της σταδιακής απώλειας της μικρασιατικής ταυτότητας και συνείδησης.  Έτσι, όσοι πρόσφυγες απέφυγαν την φυσική εξόντωση υπέστησαν μια λευκή γενοκτονία που συνίσταται την απώλεια της μνήμης τους. Κι αυτό μπορεί να έχει τραγικά αποτελέσματα. Το θύμα της φυσικής γενοκτονίας, ζει στη μνήμη αυτών που γλίτωσαν. Το θύμα όμως της γενοκτονίας μνήμης δεν έχει κάποιον να το θυμηθεί. Εκεί τελειώνουν όλα.  Η Τρίτη γενιά έχει πια ξεχάσει. Ίσως ξέρει ότι οι παππούδες της ήρθαν από κάποιο μέρος μακρινό, εξωτικό. Ίσως, όταν τη ρωτούν για την καταγωγή της να λέει ότι οι παππούδες της ήρθαν από την Τουρκία, όχι τη Μικρασία. Ίσως στο γήπεδο να αποκαλεί τους ΑΕΚτζήδες Τούρκους, αυτή η τρίτη γενιά που αν δεν είχε μεσολαβήσει η καταστροφή μπορεί να έκανε βόλτες στην  προκυμαία της Σμύρνης και όχι στο Πασαλιμάνι. Η απώλεια της μνήμης των προσφύγων σημαίνει ότι αυτοί δεν πρόκειται να εγείρουν διεκδικήσεις επιστροφής στην πατρίδα. Δεν θα έχουν καν το ενδιαφέρον να την επισκεφθούν. Έτσι, θα εκχωρήσουν στους Τούρκους τη γη και τον πολιτισμό που ανέπτυσσαν εκεί για τρεις χιλιάδες χρόνια. Πιθανόν να αγωνίζονται και αυτοί σήμερα, σε έκφραση διεθνιστικής αλληλεγγύης για την επιστροφή των αρχαίων της Περγάμου στην Πέργαμο. Ποιοι; Αυτοί που τα δικαιούνται σήμερα στους χώρους όπου εγκαταστάθηκαν, ΑΥΤΟΙ που είναι κληρονόμοι εκείνου του πολιτισμού, ό,που κι αν τους έριξε σήμερα η Ανταλλαγή. Τα θύματα της λευκής γενοκτονίας θα’ χουν χάσει την ταυτότητα τους.  Η απώλεια αυτής της μνήμης εξυπηρετεί και τους δύο πόλους της Ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης, τόσο τις εκάστοτε Ελληνικές Κυβερνήσεις, όσο και την Τουρκία. Η εξαφάνιση από το πολιτικό σκηνικό ενός πόλου  που εγείρει πολιτιστικές τουλάχιστον  διεκδικήσεις στην άλλη όχθη του Αιγαίου  αφαιρεί ένα πονοκέφαλο από την ενδοτική πολιτική της Αθήνας, ενώ συγχρόνως είναι ένα θέμα μείον στην ατζέντα των προβλημάτων υπέρ της Ελλάδας ανάμεσα στις δύο χώρες. Συγχρόνως  η Τουρκία δεν έχει αντίπαλο στη Μικρασιατική ενδοχώρα  του Αιγαίου που να εγείρει ενοχλητικά ζητήματα. Αυτά τα τελευταία θα μπορούσαν να έχουν ποικίλες εκφάνσεις, όπως επισκέψεις στη Μικρασία, επανεγκατάσταση των προσφύγων στις εστίες τους, ή συνειδητοποίηση μέσω της επαφής μαζί τους  του ντόπιου πληθυσμού ότι είναι κι αυτοί απόγονοι εξισλαμισμένων Ελλήνων και άλλων λαών της Μικρασίας, κάτι που ήδη γίνεται. Έτσι η απώλεια της ταυτότητας των προσφύγων είναι ανάγκη τόσο του Γραικυλισμού, κυρίαρχου σήμερα, όσο και της Τουρκίας.

Πρώτο μέλημα λοιπόν του προσφυγικού Ελληνισμού είναι η διάσωση και καλλιέργεια της μνήμης της πατρίδας. Εδώ πρέπει να συνειδητοποιήσουμε το εξής: Οι πατρίδες της Μικρασίας δεν είναι πια εδώ. Κάποιος κάτοικος του Πειραιά με καταγωγή από τα νησιά, την Ήπειρο, τη Δυτική Θράκη, έχει ένα σημείο αναφοράς. Μπορεί να επισκεφτεί το χώρο καταγωγής του. Έχει συγγενείς εκεί. Στους χώρους καταγωγής ζουν άνθρωποι, δημιουργούνται φιλίες, διενέξεις, έρωτες, παράγεται πολιτισμός, η γη καλλιεργείται. Γίνονται γάμοι και γιορτές. Στη Μικρασία, δεν συμβαίνει τίποτα πια, στο οποίο να συμμετέχουμε, είτε αυτοπροσώπως, είτε δια  τρίτων που μένουν εκεί και διασφαλίζουν τη συνέχεια. Είναι σαν να ‘χουμε μια φωτογραφία ογδόντα τόσα χρόνια παλιά, δίχως να γνωρίζουμε τι έχει μεσολαβήσει έκτοτε. Πώς είναι σήμερα η Νίγδη, η Καισάρεια, τα Αλάτσατα. Οι φορείς του πολιτισμού, της ζωής και της δημιουργίας στη Μικρασία ήρθαν εδώ, και αντικαταστάθηκαν από άλλους, με τους οποίους δεν υπάρχει πια επαφή και συνέχεια. Η συνέχιση της δημιουργίας αυτού του πολιτισμού πρέπει μετά την Ανταλλαγή να γίνει δίχως το σημαντικότερο συνεκτικό στοιχείο: Το χώρο. Εκτός αυτού, οι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στις πόλεις, βρίσκονται σε ξένο πολιτιστικό περιβάλλον, το οποίο ως ισχυρότερο αριθμητικά απειλεί τη διατήρηση της πολιτιστικής τους ιδιαιτερότητας. Έτσι, είναι εύκολο να χάσει κανείς την επαφή με τις ρίζες του. Το να αντιστραφεί αυτή η πορεία, απαιτεί συνειδητοποίηση και θέληση. Κι είναι πολύ δύσκολο να βρεί ένας τρίτης γενιάς πρόσφυγας τις ρίζες του, όταν οι παππούδες του πιθανό να μην ζούν, και οι γονείς του απλά μπορούν να μεταφέρουν ακούσματα, όχι βιώματα. Επιπλέον, κι όπου η πολιτιστική μνήμη παραμένει ζωντανή, στις καινούργιες τους εστίες, πρόσφυγες από διαφορετικές περιοχές βρίσκονται μαζί. Το αποτέλεσμα είναι να δημιουργείται μια σύνθεση των επιμέρους ταυτοτήτων και ιδιαιτεροτήτων, και έτσι να φτάνουμε σε ένα πολιτισμό της προσφυγιάς ο οποίος σίγουρα έχει διαφορετική εξέλιξη από ότι θα είχε στην Πατρίδα, πχ ο ποντιακός χορός ενοποιείται σήμερα σε μια έκφραση, δίχως να διατηρεί τις ιδιαιτερότητές κάθε περιοχής. 

Παρ’ όλες τις δυσκολίες όμως, είναι μονόδρομος η διατήρηση της ταυτότητας του Μικρασιάτη μέσω της διάσωσης της μνήμης. Ενδεικτικά αναφέρω ότι οι χορευτικές ομάδες των συλλόγων, τις οποίες μπορούν να πλαισιώσουν οι νέοι είναι μια καλή αρχή για κάποιον τρίτης και τέταρτης γενιάς πρόσφυγα να ανανεώσει την επαφή του με την καταγωγή του. Αντίστοιχα, με μεγαλύτερη εμβέλεια, τα προσφυγικά αθλητικά σωματεία οφείλουν να αναδεικνύουν την προέλευση τους τόσο σε επίπεδο διοίκησης όσο και σε επίπεδο αθλητών και φιλάθλων, και είναι σημαντικό να φαίνεται αυτό. Για παράδειγμα, στην Τούμπα φίλαθλοι του ΠΑΟΚ κατεβάζουν πανώ που γράφουν “ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ ΠΟΝΤΟΣ ΜΙΚΡΑΣΙΑ Ο ΠΑΟΚ ΕΧΕΙ ΙΣΤΟΡΙΑ”. Στην Νέα Φιλαδέλφεια, αντίστοιχα πανώ  που γράφουν “ΑΕΚ ΣΗΜΑΙΝΕΙ ΠΡΟΣΦΥΓΙΑ ΞΕΡΙΖΩΜΕΝΗ”. Μπορεί βέβαια να αντιτάξει κανείς ότι αυτοί είναι χούλιγκαν. Μα, αυτό ακριβώς είναι το σημαντικό. Να έχει τη συνείδηση την προσφυγική ο πολύς κόσμος, όχι μόνο οι διανοούμενοι και οι παράγοντες των Μικρασιατικών σωματείων. Ξεκινώντας από τον αθλητισμό, τη μουσική και το χορό, μπορούμε να διατηρήσουμε άσβεστη τη μνήμη μας. Κι αν σήμερα το πετύχουμε αυτό, αύριο μπορούμε να πετύχουμε ακόμα περισσότερα.  Βέβαια, η κατάσταση είναι πολύ καλύτερη στις περιοχές που κατοικούνται μαζικά από πρόσφυγες, σε πολλές  απ’ αυτές τις περιοχές υπάρχουν κέντρα μελετών με πολύπλευρη πολιτιστική δραστηριότητα. Το πρόβλημα της λευκής γενοκτονίας εντοπίζεται κυρίως στα μεγάλα αστικά κέντρα, όπου έτσι και αλλιώς η συνειδητοποίηση  της ιδιαίτερης  καταγωγής χάνεται. Όμως, για τους προερχόμενους από περιοχές της Ελλαδικής Επικράτειας, η επίσκεψη στο χωριό υπάρχει σα δυνατότητα αναβάπτισης. Αντίθετα, εμείς δεν μπορούμε να το έχουμε αυτό προς το παρόν. Έτσι, δεν υπάρχουν καθόλου αναφορές γεωγραφικές, και μάλιστα σε πρόσφυγες που είναι γόνοι γάμου Μικρασιατη-Ελλαδίτη, η ευχέρεια αναφοράς στο χωριό του Ελλαδίτη γονιού αποκτά μια δυναμική που τείνει να υποβαθμίσει την συνείδηση της προσφυγικής  καταγωγής.  Πρώτο λοιπόν βήμα είναι η διάσωση και διατήρηση  της μνήμης μας.  Το επόμενο βήμα, είναι η ανάκτηση της επαφής με τη γή μας. Είναι γνωστό ότι γίνονται ταξίδια από πρόσφυγες πρώτης, δεύτερης και τρίτης γενιάς πίσω στην πατρίδα. Ίσως όμως δεν είναι γνωστό ότι υπάρχουν μεμονωμένες περιπτώσεις προσφύγων που αγοράζουν από τον Τούρκο τα σπίτια που οι παππούδες τους άφησαν κατά την ανταλλαγή. Πύκνωση των επαφών με την πατρίδα, σημαίνει και γνωριμία με τους λαούς που κατοικούν σήμερα τη Μικρασία. Κάποιοι από τους σημερινούς της κατοίκους είναι βέβαια Τούρκοι. Άλλοι, είναι εξισλαμισμένοι Έλληνες του Πόντου, της Μακεδονίας και της Κρήτης, οι οποίοι με την ανταλλαγή είτε δεν ήρθαν στην Παλαιά Ελλάδα είτε μεταφέρθηκαν στην Καππαδοκία και το Αϊβαλί αντίστοιχα, και έτσι στα σπίτια των Ελλήνων συνέχισαν να κατοικούν Έλληνες. Και βέβαια, στους τόπους καταγωγής των προσφύγων, οι μουσουλμάνοι κάτοικοι του ‘22 συνεχίζουν και σήμερα να ζουν εκεί. Και πολλοί απ’ αυτούς είναι εξ’ αίματος συγγενείς των δικών μας προσφύγων, είναι ξαδέλφια τους  από αδέλφια των παππούδων τους που τούρκεψαν.

Η επαφή των προσφύγων με τους λαούς της Μικρασίας θα είναι πολύ σημαντική. Μνήμες καταπιεσμένες ξεχασμένων εθνικών ταυτοτήτων μπορούν να αναδυθούν σε μια Τουρκία ασταθή πολιτικά και οικονομικά. Λαοί αγνοούμενοι από δεκαετίες, θύματα εξισλαμισμού και εκτουρκισμού θα διεκδικήσουν ξανά μια θέση στο σκηνικό της καθημάς Ανατολής. Κι αυτά δεν είναι απλές υποθέσεις. Πριν από λίγα χρόνια, σε προσκύνημα στην Παναγία Σουμελά, οι εξισλαμισμένοι Έλληνες του Πόντου είδαν με έκπληξη τους χριστιανούς αδελφούς τους να ξανάρχονται, να χορεύουν τους ίδιους χορούς και να τους μιλούν στην ίδια γλώσσα, την ποντιακή διάλεκτο, ενώ διεκδικούν πια ανοικτά την εθνική τους ιδιαιτερότητα.  Έτσι, η επιστροφή και η γνωριμία με εδάφη και λαούς που για αιώνες ξέραμε και μας ήξεραν, εμπερικλείει μια δυναμική που μπορεί να διαμορφώσει άλλα δεδομένα στη Μικρασία. Όλοι οι λαοί θα βγούν ωφελημένοι απ’ αυτή την επαφή, και βέβαια και οι ίδιοι οι Τούρκοι. Γιατί όταν συνειδητοποιήσουν ότι βρίσκονται εν μέσω άλλων λαών στη Μικρασία, τους οποίους η ηγεσία τους εξόντωσε ή αφομοίωσε βίαια, όταν μπορέσουν να αναλάβουν τις ευθύνες τους απέναντι στην Ιστορία για αυτά τα εγκλήματα, τότε θα έχουν έλθει και οι ίδιοι σε ρήξη με ένα καθεστώς που και τους ίδιους καταδυναστεύει. Όταν ο καθένας στην Τουρκία μπορεί να προβάλει ελεύθερα την καταγωγή του, τη θρησκεία του και την πολιτιστική του ιδιαιτερότητα, τότε θα μπορούμε να μιλούμε για ειρήνη στην περιοχή. Ειρήνη που θα βασίζεται στην συνεργασία και όχι ειρήνη των νεκροταφείων. Τότε, θα μπορούν να ξαναγυρίσουν στην Πατρίδα οι Πρόσφυγες. Η επιστροφή είναι το τρίτο βήμα. Βέβαια εδώ έχουμε ουσιαστικά παραχωρήσει και τα Ίμια, εδώ ετοιμαζόμαστε να παραιτηθούμε από τα δώδεκα μίλια, εδώ αποσύρουμε τη λέξη «γενοκτονία» από το διάταγμα για τη μνήμη των σφαγιασθέντων Μικρασιατών, για επιστροφή θα μιλούμε; ΠΡΕΠΕΙ να μιλούμε για επιστροφή και να την προετοιμάζουμε. Κι αυτό δε μπορεί να γίνει σα μια ξεκομμένη  κίνηση, αλλά σαν συνιστώσα μιας συνολικής αποτρεπτικής στρατηγικής του Ελληνισμού απέναντι στην Τουρκία. Υπό αυτή την οπτική γωνία, η επιστροφή μπορεί να γίνει μόνο αν επιβάλλουμε στην Τουρκία τους όρους μας. Εδώ θα θελα να σχολιάσω λίγο την άποψη εκείνη που πιστεύει ότι είναι δυνατή η επιστροφή στη Μικρασία και τον Πόντο στα πλαίσια της ελεύθερης διακίνησης εντός Ευρ. Ένωσης. Εμείς δεν θα πηγαίνουμε σαν κάποιο Ευρωπαίο τεχνοκράτη στη Μ. Ασία, που ούτε σχέση έχει με το χώρο ούτε θα έρχεται με προοπτική να μείνει. Θα επιστρέψουμε σε χώματα δικά μας, όπου το επικυρίαρχο κράτος θα είναι τουρκικό. Και η πείρα δείχνει ότι οι Τούρκοι είναι πολύ αποτελεσματικοί στο να παραβιάζουν διεθνείς κανόνες, να αθετούν τις υποχρεώσεις τους, να επιβάλλουν τετελεσμένα. Με ποικίλους τρόπους θα προσπαθήσουν να αποτρέψουν μια τέτοια παλιννόστηση και η ΕΟΚ δεν θα μπορέσει να τους σταματήσει. Ακόμα και αν κάποιο Ευρωπαϊκό δικαστήριο δικαιώσει τους παλιννοστούντες, οι Τούρκοι δεν θα πτοηθούν. Όπως στην Πόλη, Ίμβρο, Τένεδο, θα επιδιώξουν να προβάλουν εμπόδια στην παλιννόστηση αφενός, αφετέρου να αποθαρρύνουν τρομοκρατώντας μας, όσους επιστρέψουν.

Ας μην ξεχνούμε ότι μια τέτοια επιστροφή, πέρα από όσα κακά για τους Τούρκους αυτή καθεαυτή σημαίνει, θα δημιουργήσει προηγούμενο για πολλούς άλλους λαούς-θύματα της τουρκικής πολιτικής. Αρμένιοι της διασποράς και της καυκάσιας Αρμενίας με καταγωγή από τουρκοκρατούμενα εδάφη θα επιχειρήσουν επίσης επιστροφή. Λαοί αγνοούμενοι της Μικράς Ασίας, παραδειγματιζόμενοι θα ξαναβρούν μια καταπιεσμένη και απωθημένη συνείδηση και θα διεκδικήσουν το δικαίωμα της ελεύθερης έκφρασης τους. Ουσιαστικά θα μιλάμε για διάλυση του τουρκικού κράτους. Γι’ αυτό οι Τούρκοι θα αντιδράσουν δυναμικά στην επιστροφή, γι’ αυτό και εμείς πρέπει να έχουμε μια συνολική πολιτική σ’ αυτό το ζήτημα, που θα  λαμβάνει υπ’ όψη της όλες τις παραμέτρους του ζητήματος. Έτσι, μια στρατηγική που θα επιχειρήσει να εκμεταλλευθεί τακτικά τη δυνατότητα εγκατάστασης από μια χώρα της ΕΟΚ στην άλλη, ώστε να εξασφαλίσει την επιστροφή των προσφύγων στις εστίες τους, πρέπει να υπερβαίνει την Εοκική προοπτική. Γιατί το ζητούμενο δεν είναι να μετακομίσει ένας εργαζόμενος για κάποια χρόνια στην άλλη. Είναι να αποκατασταθεί μια αδικία 80 χρόνων, να ξαναβρούν τη ρίζα τους άνθρωποι που διώχθηκαν από τη γή τους και έπεσαν θύματα γενοκτονίας. Από αλλού λοιπόν αρχίζει η συγκρότηση αυτής της στρατηγικής. Όταν μας ξαναδεχθεί, η Τουρκία δεν πρέπει να δέχεται κάποιους Έλληνες εργαζόμενους αλλά τους από αιώνες κατοίκους αυτής της γής, τους  Έλληνες Μικρασιάτες και Πόντιους που σφαγίασε, εξόντωσε και έδιωξε. Πρέπει να δέχεται πίσω να θύματα της πολιτικής της που, ίδια σήμερα, πυροδοτεί σ’ όλη την ανατολική Μεσόγειο. Αυτό προϋποθέτει αποκήρυξη της πολιτικής γενοκτονιών και αφομοίωσης και ανάληψη των σχετικών ευθυνών. Προϋποθέτει εκδημοκρατισμό του τουρκικού κράτους, αφού τέτοια αποκατάσταση δεν μπορεί να γίνει μόνο για τους Έλληνες· αφορά όλους τους λαούς-θύματα των Τούρκων. Και είναι καθαρό ότι ανάληψη της ευθύνης σημαίνει παράλληλα και αποκατάσταση των εκδιωχθέντων στα μέρη τους. Αυτό υπερβαίνει ήδη τα όρια της ΕE. Μόνο Έλληνες από την Ελλάδα και Αρμένιοι από την Ελλάδα και τη Γαλλία θα μπορούν να επωφεληθούν  από την ελευθερία εγκατάστασης και μετακίνησης που παρέχει η ΕE. Αντίθετα, μια προηγούμενη αποκατάσταση θα περιλαμβάνει όλους του πρόσφυγες, Αρμένιους της καυκάσιας Αρμενίας, της Αργεντινής και της Καλιφόρνιας, Έλληνες του Καυκάσου, Ρωσίας, Ουκρανίας και της διασποράς και άλλους λαούς που δεν τελειώνει η αναφορά τους. Δηλαδή η ΕE ούτε η αρχή ούτε το τέλος αυτής της προσπάθειας μπορεί να είναι, ούτε καν το μέσο που θα εξασφαλίσει επιστροφή μέσα από τη δικαίωση.  Την προετοιμασία των κινήσεων μας πρέπει να την κάνουμε σε πολλά επίπεδα. Καταρχάς επιβάλλεται η κοινή δράση των προσφύγων της Μικράς Ασίας, Καππαδοκίας, Ιωνίας, Πόλης, Ίμβρου, Τενέδου, Θράκης και Κύπρου. Γιατί τα προβλήματα είναι κοινά, και μόνο συνολικά θα λυθούν.