Με το τουφέκι και τη λύρα

Δασκαλογιάννης

Η πρώτη συγκροτημένη  επανάσταση κατά των Τούρκων, τα Ορλωφικά, έγινε το 1770. Ο αρχηγός και υποκινητής, Ιωάννης Βλάχος-Δασκαλογιάννης, μετά την καταστολή της επανάστασης, γδάρθηκε ζωντανός στο Ηράκλειο. Τα Σφακιά καταστράφηκαν.

Για την εποχή του, ο Δασκαλογιάννης ήταν ένα πρόσωπο αμφιλεγόμενο. Έχαιρε μεγάλης εκτιμήσεως και κύρους, τόσο ώστε να πείσει τα Σφακιά να ξεσηκωθούν. Και, εκ του αποτελέσματος κρινόμενος, αποτέλεσε αντικείμενο ύβρεων και καταρών όταν όλα χάθηκαν.

Θα χρειαστεί να τον κρίνουμε λοιπόν, μέσα από το χώρο και το χρόνο στον οποίο έζησε.

Την εποχή εκείνη οι Σφακιανοί τελούσαν υπό καθεστώς de facto αυτονομίας. Οι οικονομικοί τους πόροι ήταν πολλών λογιών, κτηνοτροφία και γεωργία στην ξηρά αλλά και ναυτιλία και εμπόριο στη θάλασσα. Κοσμογυρισμένοι, με παραστάσεις  από τα μεγαλύτερα οικονομικά και εμπορικά κέντρα της εποχής, κοσμοπολίτες σε μιαν εποχή που τη χαρακτήριζε η στατικότητα, αλλά συγχρόνως βαθιά δεμένοι με τις ρίζες τους. Καμμία σχέση με κάποιους σημερινούς διανοούμενους και επιχειρηματίες, για τους οποίους ο κοσμοπολιτισμός είναι επιδίωξη και η ευκαιρία να κόψουνε τους δεσμούς τους με το περιβάλλον καταγωγής τους. Οι Σφακιανοί, αντίθετα, ήξεραν από πού έρχονταν, γι΄ αυτό και είχαν γνώση του τι γυρεύουν. Και δεν άφησαν τις επιρροές που δέχτηκαν από τον έξω κόσμο να τους μαγνητίσουν, να τους υποτάξουν. Αντίθετα, συγκροτημένοι όντας, έπαιρναν τα στοιχεία εκείνα που τους χρειάζονταν, τα ενέτασσαν στις δομές και τις ανάγκες τις δικές τους, όπως τις είχε διαμορφώσει μια ιστορική πορεία αιώνων, και προχωρούσαν το δρόμο που οι ίδιοι χάραζαν, όχι άλλοι γι΄ αυτούς.

Έτσι, ο ευρωπαϊκά ντυμένος Δασκαλογιάννης, ήταν αυτός που έδωσε τη φωτιά στην εξέγερση. Τα ρούχα που φορούσε δεν ήταν δείγμα ξενομανίας. Απλά η φορεσιά που ταίριαζε στην καθημερινή ζωή στα Σφακιά δεν ανταποκρινόταν στις ανάγκες της δικής του καθημερινότητας. Είχε όμως στα Σφακιά τη βάση του, την οικογένειά του. Δεν έστειλε τις κόρες του σε παρθεναγωγεία της Ευρώπης και της Μαύρης Θάλασσας, δε μετέφερε τη διεύθυνση των επιχειρήσεών του στη Οδησσό ή στο Λονδίνο. Η ζωή του ήταν στα Σφακιά, από κει ξεκινούσε κι εκεί επέστρεφε.

Η στάση ζωής του, η επαγγελματική του επιτυχία και ο σοφός του λόγος, του χάρισαν το παρανόμι Δάσκαλος, που τον συνόδεψε σ΄ όλη τη ζωή του, και τον έστειλε μ΄ αυτό στο Πάνθεον της Ελληνικής ιστορίας. Ο Ιωάννης Βλάχος έγινε αποδεκτός ως «Ο Δάσκαλος ο Γιάννης» (και ποτέ «Γιάννης Δασκαλογιάννης», όπως σήμερα παρασυρόμενοι πολλοί τον αποκαλούν δίχως να καταλαβαίνουν). Το να κερδίσει κανείς τη γενική αποδοχή στο χώρο των Σφακίων, εκεί όπου περισσεύει η αξιωσύνη, η παλικαριά και –ως εκ τούτου- ο εγωϊσμός, είναι πολύ δύσκολο. Στις μεταγενέστερες επαναστάσεις δεν έγινε κατορθωτό κάτι τέτοιο. Κι όμως, ο Δασκαλογιάννης το πέτυχε αυτό. Σε μια περίοδο κι ένα τόπο όπου και τότε οι άξιοι ήταν πολλοί, έγινε αποδεκτός ως πρώτος μεταξύ ίσων. Κι αυτό δείχνει το πόσο σημαντική προσωπικότητα ήταν.

Προσοχή όμως: Ήταν αποδεκτός και μπεγεντισμένος, δίχως εξουσίες συγκεντρωμένες στο πρόσωπό του. Για να υλοποιήσει τα σχέδιά του πρέπει να πείσει και τους υπολοίπους, αυτούς που αποτελούν τα μέλη των συνελεύσεων των Σφακίων, τους εκπροσώπους των αναγυρισμένων οικογενειών:

«Δασκαλιανοί στον Πατσιανό και Παττακοί στη Νίμπρο

οι Βλάχοι στην Ανώπολη και Μωριανοί στ΄ Ασκύφου

στ΄ Ασφέντου οι Ντεληγιάννηδες και στα Σφακιά οι Στρατίκοι

ελάστε στον Ομπρος γιαλό».

  

Στη συζήτηση παίρνουν μέρος βέβαια κι άλλες γενιές, κι η συζήτηση δεν είναι εύκολη. Ο Πρωτόπαπας διαφωνεί, εκφράζοντας τη φωνή της λογικής και του ρεαλισμού. Τεκμηριώνει το άσκοπο και μάταιο της εξέγερσης. Άσκοπο, γιατί οι Σφακιανοί δεν υφίστανται κάποια καταπίεση. Και μάταιο, γιατί δεν υπάρχουν προοπτικές επιτυχίας. Ο Πρωτόπαπας προβλέπει με δραματική ακρίβεια το αποτέλεσμα:

«………. δε θα’ χει σπίτι Σφακιανός εις τα Σφακιά να κάτσει

τα παλληκάρια τω Σφακιώ θε να λιγολαϊσου

και χήρες κι ορφανά παιδιά οπίσω ντως θα αφήσου….».

Ο Δασκαλογιάννης όμως δεν κάμπτεται με τα επιχειρήματα της λογικής: Τα Σφακιά μπορεί να είναι αυτόνομα, αλλά η Κρήτη κινδυνεύει. Τα παιδιά της χάνονται, καθώς οι εξισλαμισμοί προχωρούν με γοργό ρυθμό. Ήδη, την εποχή της εξέγερσης, οι μουσουλμάνοι είναι όσοι και οι Χριστιανοί, καθώς τα δεσμά είναι τόσο βαριά που χωριά ολόκληρα μουτίζουν. Πρέπει λοιπόν ν’ αναστραφεί το κύμα, κι ο μόνος τρόπος είναι η επανάσταση. Οι Τούρκοι θα πρέπει να πάνε πίσω στην Κόκκινη Μηλιά, «κι όσοι απ’ αυτούς το θελούσι, στην Κρήτη ν’ απομείνου, σταυρό να προσκυνήσουσι και χρισθιανοί να γίνου». Ο Δασκαλογιάννης έχει σα στόχο τους Τουρκεμένους αδελφούς του. Με την επιτυχία της επανάστασης, θα κληθούν να ξαναγυρίσουν στην πίστη που απαρνήθηκαν – και, συνακόλουθα, στη Ρωμιοσύνη-. Αν πάλι δε δεχτούν, αν δηλαδή ο εξισλαμισμός τους είναι συνειδητός, θα πρέπει να φύγουν. Το θέμα των Τουρκοκρητικών, των εξομωσάντων δηλαδή, τον απασχολεί, και δικαίως. Γιατί αυτοί ήταν ο όγκος της Τουρκιάς στην Κρήτη, αυτοί ήταν οι καθημερινοί αντίπαλοι στις επαναστάσεις που εγκαινίασε ο Δασκαλογιάννης και έκλεισαν εκατόν τριάντα χρόνια αργότερα, αυτοί οι σκληρότεροι δυνάστες.

Εκ των υστέρων, μπορεί να πει κανείς ότι ο πρωτομάρτυρας λάθεψε. Μπορεί όμως και να πεί ότι δικαιώθηκε. Κι έχει ενδιαφέρον να δούμε πιο προσεκτικά τις δύο αυτές απόψεις, όχι μόνο για να κατανοήσουμε το τότε, αλλά και γιατί μπορούνε να μας προσφέρουν συμπεράσματα και για το σήμερα.

Λάθεψε λοιπόν ο Δασκαλογιάννης; Και που; Δε διέγνωσε την αφερεγγυότητα της Ρωσίας, θα υποστηρίξουν πολλοί. Έσυρε τα Σφακιά στον όλεθρο θα πούν άλλοι: Αυτοί που, μετά την ήττα, καταριόνταν τον ίδιο και την οικογένειά του. «Αι Αραί και φρικώδεις αναθεματισμοί των γυναικών κατά του Δ. Ιωάννου ήσαν ανώτεροι πάσης περιγραφής και αφηγήσεως», αναφέρει ο Παπαδοπετράκης (σελ 137). «Ρωτώ τον Καπετάνιο σου, το Δάσκαλο το Γιάννη, οντεν ανθίζουν τα κλαδιά πόλεμο γιάντα κάνει και παίρνει ο ήλιος πούλουδα και παλληκάρια ο χάρος, και τα παντέρμα τα Σφακιά διπλό τοχουν το βάρος» θα μοιρολογήσει η Παττακίνα τον Παύλο Ζαμπέτη, αρραβωνιαστικό της κόρης της. Ο ίδιος θα θεωρήσει εαυτόν μόνο υπεύθυνο: «Εγώ, ο πταίστης όλων  των κακών, ο γενόμενος παίγνιον της Ρωσικής ασυνειδησίας, δεν θέλω πλέον να ζω». (Παπαδοπετράκης σελ. 145) θα πεί σ’όσους προσπαθούν να τον αποτρέψουν από το να παραδοθεί. Είναι όμως έτσι; Ο Δασκαλογιάννης δε σέρνει κανένα στον πόλεμο, το πολύ πολύ πείθει τους υπόλοιπους να πάρουν όλοι μαζί μιαν απόφαση. Κι αυτήν ακολουθούν. Έτσι η ευθύνη είναι όλων, τα Σφακιά μ’ αρχηγό το Δασκαλογιάννη, κι όχι ο Δασκαλογιάννης σηκώνονται. Αλλά η νίκη έχει πολλούς πατεράδες ενώ η αποτυχία είναι ορφανή. Οι πιο αδύναμοι φωναχτά, κάποιοι δυνατοί κρυφά, επιρρίπτουν τις ευθύνες στον Αρχηγό. Όμως καμμιά μάχη δεν έχει εξασφαλισμένη  την επιτυχία. Η ήττα είναι ένα ενδεχόμενο που πρέπει να το λαβαίνουμε υπόψιν, μια προοπτική που και αυτή παίζει στο παιχνίδι των πιθανοτήτων. Κι αυτό το ήξεραν τα Σφακιά όταν σηκώνονταν. Γι αυτό κι ο κύριος όγκος των μάχιμων δεν αποδέχεται καμμία ατομική ευθύνη του Δασκαλογιάννη. Γι’ αυτό επιχειρούν να τον αποτρέψουν από την παράδοση.

  

Όσο για το αν λάθεψε για τους Ρώσους, εύκολα πάλι μπορεί κάποιος να κρίνει εκ του αποτελέσματος. Άντρας οξυδερκής και με γνώση των διεθνών σχέσεων της εποχής του, ήξερε σίγουρα ότι τα Σφακιά ήταν ένας άσος στο μανίκι της Ρωσίας. Θέλησε να εκμεταλλευτεί τη συγκυρία. Θα μπορούσαν να είχαν εξελιχθεί κι αλλιώς τα πράγματα, κι αυτή την πιθανότητα θέλησε να τη λάβει υπόψη του. Άλλωστε, ούτε των Ρώσων στόχος ήταν η ελευθερία των Ρωμιών, ούτε των Σφακιανών στόχος ήταν η νίκη της Ρωσίας. Η σύμπτωση των επιδιώξεων των χαϊνηδων με το «ξανθόν γένος» εξυπηρετούσε άλλους σκοπούς για τον καθένα και το 1770 η συμμαχία αυτή δε λειτούργησε, με μεγάλο χαμένο τα Σφακιά, τουλάχιστο στο πεδίο της μάχης.

                                                      

Η  έγνοια των Σφακιανών ήταν η αποτροπή του περαιτέρω εξισλαμισμού της Κρήτης και η βελτίωση της θέσης των υπόλοιπων Κρητικών.

«τση Κρήτης τσ’ άλλους χρισθιανους απού ναι του Σουλτάνο

δεν τσ έχετε για τίβοτσι στον κόσμο τον απάνω

γιαυτά κι εγώ ποφάσισα την Κρήτη να σηκώσω

κι απου τα νύχια των Τουρκώ να την ελευτερώσω

πρώτο για την πατρίδα μου, δεύτερο για την πίστη

τρίτο για τσ’ άλλους χρισθιανούς που κάθονται στην Κρήτη

Γιατί κι αν είμαι Σφακιανός, παιδί τση Κρήτης είμαι

Και να θωρώ τσοι Κρητικούς στα βάσανα πονεί με»

Στους οκτώ αυτούς στίχους περιέχεται το Μανιφέστο των Σφακιανών, όχι μόνο για το 1770, αλλά μέχρι την Ένωση. Επί εκατόν πενήντα χρόνια. Ήταν ο πόθος για ελευθερία, η έλλειψη εφησυχασμού και βολέματος, που συνεχίστηκαν και μετά την εκδίωξη των Οθωμανών από την Κρήτη, τότε που έφευγαν για τη Μακεδονία και τη Ήπειρο, για να ενσωματώσουν στην Ελλάδα νέες χώρες πριν ακόμα ενωθεί η Κρήτη. Κι αυτό το πνεύμα χαρακτηρίζει κάθε επανάσταση κατά των Τούρκων, κάθε δράση των Σφακιανών ατάκτων.

Έτσι, αν ο Δασκαλογιάννης λάθεψε, μπορεί να το πεί μόνο αυτός που κρίνει εκ του αποτελέσματος, με την ασφάλεια του να έχει τα γεγονότα πίσω του κι όχι μπροστά του. Αλλά κι έτσι να είναι, ήταν λάθος το 1770;

«Σπέρματα Ελευθερίας Δασκαλογιάννης έσπειρε Αρχηγός

Και ο μεν και τα Σφακιά ωλοντο-φευ Σπέρμα δ’ έβλαστε μέγα»

Μας θυμίζει το γνωστό επίγραμμα.

Την επανάσταση του 1770 δε θα τη δούμε μόνη της. Θα την κρίνουμε σαν αυτό που είναι, το ξεκίνημα μιας αλυσίδας επαναστάσεων που με απίστευτο πείσμα συνεχίστηκαν μέχρι το στόχο της Ένωσης. Αλλιώς, θα έπρεπε να θεωρήσουμε αποτυχημένο και το 1821 για την Κρήτη, και το 1866, και το 1878 και τις υπόλοιπες επαναστάσεις που δεν είχαν τύχη. Αν δεν είχαν όμως προηγηθεί αυτές, ούτε το 1897 θα ερχόταν. Αν οι Κρητικοί δεν αντιστέκονταν νωρίτερα, δε θα υπήρχαν Χριστιανοί το 1897 να διώξουνε τους Τούρκους. Οι επαναστάσεις στην Κρήτη περιόρισαν τους Τούρκους στις πόλεις, σταμάτησαν άλλα και ανέτρεψαν το κύμα του εξισλαμισμού, δημιούργησαν ανασφάλεια στο μουσουλμανικό στοιχείο. Πέτυχε λοιπόν η επανάσταση του 1770 στα Σφακιά, και από την πλευρά του αποτελέσματος. Κι όχι μόνο πέτυχε, αλλά προσφέρει πολύτιμα διδάγματα για το σήμερα.

Το βασικό δίδαγμα, πιστεύουμε, του παραδείγματος του Δασκαλογιάννη, είναι η απουσία αυτού που σήμερα οι δυτικοθρεμμένοι αργόμισθοι διανοούμενοι των σαλονιών ονομάζουν ρεαλισμό. Και στο όνομά του ζητούν υποχωρήσεις σ’όλο το φάσμα των εθνικών μας θεμάτων. Αν οι Σφακιανοί του 1770 ήταν «ρεαλιστές» δε θα διακινδύνευαν τη σύγκρουση μ’ένα καθεστώς που τους άφηνε ήσυχους. Αντίθετα, θα επιζητούσαν τη διατήρηση του «βολέματος» αυτού. Και το ίδιο θα ‘καναν πενήντα χρόνια αργότερα στη Θυμιανή Παναγιά, την Αγία Λαύρα της Κρήτης. Αν ήταν ρεαλιστές, σιγά σιγά θα αποδέχονταν τη διαμορφωμένη κατάσταση. Ποιος ξέρει, μπορεί να θεωρούσαν φυσική την πορεία προς τον εξισλαμισμό. Αλλά δεν ήταν. Η ήταν με τον τρόπο του συνθήματος εκείνου προσφάτων ετών, που παρακινούσε «Γίνε ρεαλιστής, ζήτα το αδύνατο». Με την ουτοπία της ελευθερίας όλων σαν όραμα, οι Σφακιανοί μπήκαν μπροστά, έστεσαν μπέτη και έχασαν μια μάχη. Περισσότερο από έναν αιώνα μετά, κέρδιζαν τον πόλεμο.

Το 1770 στέλνει όμως κι άλλο μήνυμα: Αυτό της υποταγής της προσωπικής ευημερίας μπροστά στο γενικό συμφέρον. Πράγματι, ακόμα κι αν οι Σφακιανοί έβλεπαν την τραγική κατάσταση στην Κρήτη, μπορούσαν να αδιαφορήσουν. Στο κάτω κάτω δεν εκλήθησαν καν να βοηθήσουν κάποια εξέγερση στα κάτω μέρη. Μπορούσαν λοιπόν να είναι οι ίδιοι βολεμένοι στο καλιμέντο τους κι ας υπέφεραν στην υπόλοιπη Κρήτη. Έτσι κι αλλιώς, όσοι δεν άντεχαν την τυραννία, παραμέριζαν στα Σφακιά. Και μόνο η προσφορά καταφυγίου θα ήταν αρκετή δικαιολογία για κάθε άλλη πράξη. Κι όμως αυτό δεν έγινε. Το 1770, οι εξεγερμένοι είχαν πολύ περισσότερα να χάσουν από τις όποιες αλυσίδες τους, και τίναξαν  τα πάντα στον αέρα για μιαν ιδέα. Πόση διαφορά από τους Ρωμιούς του σήμερα, τους βυθισμένους στον καταναλωτισμό και τα υλικά άλλοθι, που για να τ’ αποκτήσουν ξεφορτώνονται μια ταυτότητα αιώνων!

Κι εδώ βρίσκεται το επόμενο δίδαγμα: έχοντας έρθει σ’ επαφή με τα κυριότερα οικονομικά κέντρα της Μεσογείου, έχοντας πλουτίσει από τη ναυτιλία και το εμπόριο, «σα μπέηδες και πρίντζιπες εις τα Σφακιά περνούσα». Κι όμως την ταυτότητά τους δεν την έχασαν. Τα Σφακιά μας δείχνουν και ότι ο κοσμοπολιτισμός δεν είναι η επαρχιώτικη αντιγραφή ξένων προτύπων, αλλά η ισότιμη επαφή διαφορετικών πολιτισμών. Και μόνο τότε μπορούμε να ελπίζουμε ότι έχουμε προοπτική. Όταν τελικά καταφέρουμε να μη μας επηρεάσει το «προηγούμενο», αλλά στην επαφή μ’ αυτό να πάρουμε τα καλά του στοιχεία και να τα εντάξουμε στις δομές τις δικές μας.

Η επανάσταση του Δασκαλογιάννη  πρόσφερε, πέρα από την ιστορική της σημασία κι ένα πρότυπο στο σήμερα, σ’ εμάς που είμαστε κατευθείαν ευεργετημένοι απ’ αυτήν. Το ότι δεν ακολουθούμε αυτό το πρότυπο, είναι σίγουρα πρόβλημα δικό μας. Τα κλειδιά πάντως για να το λύσουμε, μας τα’ χουν μπέψει οι παλιοί μας. Αλοίμονό μας αν δεν τα χρησιμοποιήσουμε.

Advertisements

Δεκέμβριος 7, 2007 - Posted by | Κείμενα για την Κρήτη

Δεν υπάρχουν σχόλια.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: