Με το τουφέκι και τη λύρα

ΑΝΤΙ ΓΙΑ ΚΑΤΕΥΟΔΙΟ ΤΟΥ ΚΑΝΑΚΗ ΓΕΡΩΝΥΜΑΚΗ

This image has an empty alt attribute; its file name is cebaceb1cf84ceaccebbcebfceb3cebfcf82.jpg

«Αγαπητέ συγγενή Μανώλη…», η μόνιμη προσφώνηση στην αλληλογραφία που είχαμε για χρόνια. Αλληλογραφία μονής κατεύθυνσης βέβαια, ο Κανάκης είχε πολλά να γράψει, πολλά να μοιραστεί, μπορούσα εγώ να του στέλνω υλικό της ποιότητας και της κατασταλαγμένης εμπειρίας που είχαν τα δικά του γραφτά;
Με χαρά λοιπόν, για χρόνια ολόκληρα, λάβαινα τα κείμενά του που δημοσίευε στην εφημερίδα «Τα Σφακιά». Και κάθε γραφή του ήταν ένα σχολείο, μια πηγή γνώσης και κατανόησης παραδόσεων, εθίμων, τρόπων, συμπεριφορών. Μια πόρτα που άνοιγε και φανέρωνε έναν κόσμο παλιό, αυθεντικό, πολυμήχανο, γλεντιστή, αξιοπρεπή, πλούσιο σε αξίες και με δίψα για ζωή. Κόσμο που δεν είχε τίποτα για δεδομένο, ούτε την επιβίωση ούτε την ελευθερία του, που έπρεπε να αγωνιστεί για να κερδίσει το παραμικρό, κόσμο τον απόηχο του οποίου προλάβαμε και χάρη στον Κανάκη, αλλά τη διάθεση να τον ακούσομε δεν είχαμε όλοι, εστιασμένοι σε ένα κυνήγι επιφανειακών στόχων και κατανάλωσης.
Ο Κανάκης είναι ο λαογράφος της Σφακιανής επαρχίας, ο άνθρωπος που έζησε τις περισσότερες, αν όχι όλες, εκφάνσεις της δραστηριότητάς της, σε μια «προβιομηχανική» ακόμα εποχή, από τη βοσκική μέχρι διάφορες τέχνες. Και παράλληλα γραμματέας στο Ασφέντου, το χωριό του, συνιδρυτής και για χρόνια πρόεδρος του Συνεταιρισμού του Ασφέντου, και αντιστασιακός, όταν η πατρίδα τον χρειάστηκε.
Τη γνώση τη δίδει η εμπειρία, η ζωή, όχι τα πτυχία. Ο Κανάκης είναι η προσωποποίηση της φράσης αυτής, καθώς είχε γνήσιο ενδιαφέρον με ό,τι καταπιανόταν. Πέρα από τις βιοποριστικές του ασχολίες, πολυγραφότατος συγγραφέας με βιβλία γύρω από την καθημερινή ζωή, λαογραφία και παράδοση στα Σφακιά, μαντιναδολόγος, τραγουδιστής, γνώστης των ιστορικών γεγονότων με θαρραλέα άποψη που δεν έκανε εκπτώσεις στην ειλικρίνεια και το δίκιο, αυτοδίδακτος ζωγράφος… Δε αρκεί ο χώρος ενός άρθρου να χωρέσει τα ταλέντα και τα χαρίσματα του έφηβου αυτού, που έμεινε τέτοιος μέχρι τα 97 του χρόνια.

This image has an empty alt attribute; its file name is cebaceb1cf84ceaccebbcebfceb3cebfcf82cea3ce9b.jpg
Σφακιανός γνήσιος, με τα χαρακτηριστικά των παλιών μας, διακριτικός, σεμνός, δίχως να προβάλλει την αυθεντία του, δεν το χρειαζόταν άλλωστε, αυτή φαινόταν από την αρχή. Πάντοτε μιλούσε στο συνομιλητή του σαν ίσος προς ίσο, σα να μπορούσε κι ο Κανάκης να μάθει από αυτόν, με γλυκύτητα και νηφαλιότητα. Αλλά ο δάσκαλος είναι εκείνος, και γνώστης και με διάθεση να μοιραστεί όσα γνωρίζει. Και αυτό το έκαμε με κάθε τρόπο: Πολλά βιβλία, περισσότερα άρθρα, διαλέξεις, συμμετοχές σε συνέδρια, εκδηλώσεις, αλλά και κουβέντες σε καφενεία, στο σπίτι, σε βεγγέρες κι επισκέψεις, σε καλέσματα. Ο Κανάκης μιλούσε και η παρέα κρεμόταν από τα χείλη του, αποστήθιζε τα λεγόμενά του, τα έκανε κτήμα της, εφόδια για του καθενός τη συγκρότηση, γνώση. Ακόμα κι αν κάποιος δεν ενδιαφερόταν εκείνη τη στιγμή, αυτά κάθιζαν σα σπόρος μέσα του κι ανασύρονταν όταν ωρίμαζαν οι περιστάσεις.
Τη φιλομάθεια και την κριτική σκέψη του, τη κληροδότησε στα κοπέλια του. Και μαζί και τη στάση ζωής του, περήφανη και χαμηλών τόνων, αντάξια ενός Σφακιανού. Ευτύχησε να δει εγγόνια και να τον αναστήσει ένας ακόμα Κανάκης, μικρός ακόμα ώστε να προλάβει να πάρει όσα ο παππούς του θα του έδιδε. Αλλά η αίσθηση και η αύρα του θα είναι πάντα δίπλα στους αγαπημένους του, να τους συντροφεύει, να τους νουθετεί, να τους δίνει το παράδειγμα κάθε στιγμή. Γιατί η συνέχεια υπάρχει πέρα από τη φθορά της ύλης, αρκεί να το θέλουν αυτοί που μένουν πίσω.
Ο Κανάκης Γερωνυμάκης συνεχίζει σε μιαν άλλη διάσταση την πορεία του. Έχει ήδη βρει τους παλιούς του φίλους, τελευταίος αυτός από μια παρέα Σφακιανών που μας άφησαν πολύτιμο υλικό για την επαρχία· μαζί του κλείνει ένας κύκλος, στο χέρι των επόμενων είναι να ακούσουν τα λόγια του, να νοιώσουν το παράδειγμα που και σιωπηλός έδιδε. Καλό ταξίδι αγαπητέ συγγενή (και σύντεκνε πια) Κανάκη, με καλό να ξανασμίξομε…

6 Σεπτεμβρίου, 2022 Posted by | Κείμενα για την Κρήτη | , , , | Σχολιάστε

ΓΕΝΟΚΤΟΝΙΑ

Κάθε Μάιο τιμούμε τη μνήμη των θυμάτων της Γενοκτονίας του Ποντιακού Ελληνισμού. Στις 19 Μαΐου του 1915, ο Κεμάλ αποβιβάστηκε στην Αμισό, κι η ίδια αυτή μέρα είναι η εθνική γιορτή των Τούρκων. Μιλώντας για τις φρικαλεότητες (λέξη που ωχριά μπροστά στην πραγματικότητα) αυτής της περιόδου, πρέπει να συνειδητοποιούμε κάποια πράγματα, τόσο από πλευράς των θυμάτων όσο και από πλευράς των Τούρκων.

Η Γενοκτονία είναι μία, όχι περισσότερες αναλόγως το ποιος πληθυσμός κάθε φορά ήταν στο στόχαστρο. Πρόκειται για μία πολιτική που αφορούσε τους χριστιανικούς λαούς της Ανατολής. Δεν είναι ξεχωριστή η Γενοκτονία των Ποντίων από αυτήν των Αρμενίων, των Ασσυρίων, των Ελληνικών πληθυσμών της υπόλοιπης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Κι επειδή είναι μία η Γενοκτονία, η διεκδίκηση της δικαίωσης των θυμάτων οφείλει να είναι ενιαία, ο κατακερματισμός των προσπαθειών δε βοηθάει ένα τόσο σοβαρό θέμα.

Η Γενοκτονία δεν είναι δημιούργημα κάποιων θερμοκέφαλων που προέβησαν σε ακρότητες κατά τη διάρκεια συγκρούσεων. Εκπορεύεται από το ίδιο το Τουρκικό κράτος, αποτελεί θεσμική λειτουργία του, αποφασίστηκε δε το 1911 στο συνέδριο των Νεότουρκων στη Θεσσαλονίκη. Αυτό επισφράγισε μιαν ήδη καθιερωμένη Τουρκική πολιτική. Διαχρονικά οι Τούρκοι χρησιμοποιούν τη Γενοκτονία, και την εφαρμόζουν όπου μπορούν. Συστηματικοί διωγμοί στον Πόντο γίνονταν ήδη από το τέλος του 19ου αιώνα, ως αντίδραση στις κρητικές εξεγέρσεις για την Ένωση. Τη Γενοκτονία εφαρμόζουν και σήμερα οι Τούρκοι, στο Κουρδιστάν, στη Συρία, στο Ιράκ.

Γενοκτονία δεν είναι μόνο η φυσική εξόντωση των μελών μιας εθνότητας· είναι και η πρόκληση βλάβης, σωματικής ή διανοητικής, η υποβολή τους σε εξοντωτικές συνθήκες διαβίωσης, η παρεμπόδιση των γεννήσεων, η μεταφορά παιδιών της συγκεκριμένης εθνότητας σε άλλη. Όλες αυτές τις πράξεις, διατυπωμένες στη Διεθνή Σύμβαση για τη Γενοκτονία, τις έχουν μετέλθει οι Τούρκοι προκειμένου να ξεριζώσουν τους λαούς της Ανατολής από τις προαιώνιες εστίες τους.

Και, μιλώντας για τη Διεθνή Σύμβαση για τη Γενοκτονία, πρέπει να πούμε ότι δε μπορέσαμε να την επιβάλομε εμείς, τα θύματα, της πρώτης γενοκτονίας του 20ου αιώνα· έπρεπε να έρθει η Γενοκτονία των Εβραίων από τους Γερμανούς για να κινητοποιηθεί η διεθνής κοινότητα και να την καθιερώσει, δίνοντάς και σε μας, ένα εργαλείο νομικό για τη διεκδίκηση της δικαίωσής μας.

Όταν μιλούμε για δικαίωση, δε μπορούμε να περιοριζόμαστε στην αναγνώριση της Γενοκτονίας. Βέβαια, αυτό είναι το ζητούμενο σήμερα, και προχωράει με γρηγορότερους ρυθμούς από το παρελθόν. Είναι όμως μακρύς ο δρόμος μέχρι και η Τουρκία να αναγκαστεί να την αναγνωρίσει, και σε κάθε περίπτωση θα είναι το πρώτο βήμα μιας μεγάλης πορείας, βήμα που για πολλά χρόνια θα παραμένει μετέωρο. Οφείλομε να κινητοποιηθούμε σ’ αυτή την κατεύθυνση.

Η πέμπτη φάλαγγα είναι παρούσα. Μέσα στην Ελλάδα (ευτυχώς όχι στην Αρμενία ή στους Ασσυριακούς πληθυσμούς), υπάρχουν αρνητές της γενοκτονίας, καθηγητές, πολιτικοί, κόμματα που έχουν υποταχθεί στην Τουρκική άποψη και αναχαράσουν τις θέσεις της. Κι αυτό τη στιγμή που η Διεθνής Ένωση των Ακαδημαϊκών για τη Γενοκτονία, με απόφασή της που λήφθηκε με συντριπτική πλειοψηφία, παραδέχτηκε τα γεγονότα της περιόδου αυτής ως Γενοκτονία. Η ενημέρωση για το θέμα αρκεί για να απομονώσει τους απολογητές των Γενοκτόνων.

Εδώ θα πρέπει να αναλάβομε και τις δικές μας ευθύνες σαν πολιτεία, καθώς το Ελλαδικό κράτος επιδόθηκε σε μια πολιτική λήθης, αποσιωπώντας τη Γενοκτονία, αρνούμενο να διεκδικήσει την αναγνώρισή της και αποκλείοντάς την από το εθνικό αφήγημα. Κι αν πρόσφατα σχετικά θέσπισε δύο μέρες μνήμης των θυμάτων της, τούτο οφείλεται στην εμπνευσμένη δράση προσφύγων τρίτης γενιάς, απογόνων διασωθέντων από τη Γενοκτονία, οι οποίοι ανέσυραν το θέμα από την αφάνεια και το τεκμηρίωσαν. Σήμερα πια, μπορεί η Γενοκτονία να τεκμηριωθεί και μόνο από Τουρκικές πηγές, χάρη στη θαρραλέα προσπάθεια Τούρκων ιστορικών που αψήφισαν την κρατική τρομοκρατία της Γενοκτόνου Τουρκίας.

Η Γενοκτονία αφορά όλους μας, όχι μόνο τους ελληνικούς πληθυσμούς που την υπέστησαν. Και αφορά και τους Τούρκους, γιατί ένας λαός που δεν αναλαμβάνει τις ευθύνες του απέναντι στην ιστορία, ένας λαός που καταπιέζει άλλους λαούς δε μπορεί να είναι ελεύθερος. Αλλά αν αυτά είναι ψιλά γράμματα για το Τουρκικό καθεστώς, έχομε εμείς, οι λαοί που υπέστησαν τη Γενοκτονία, την ευθύνη να του επιβάλομε να ζητήσει συγνώμη και να αποκαταστήσει τις συνέπειες που δημιούργησε.

13 Μαΐου, 2022 Posted by | Κείμενα για την Μικρασία, ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ | , , , , , , | Σχολιάστε

ΜΕΣ ΣΤΟΥ ΑΙΓΑΙΟΥ ΤΑ ΝΕΡΑ

Ο υβριδικός πόλεμος που διεξάγεται σε όλη την ελληνοτουρκική μεθόριο, από τη Θράκη μέχρι την Κύπρο, συντελείται σε πολλαπλά επίπεδα. Ένα πολύ σημαντικό αλλά συστηματικά αποσιωπούμενο, είναι κι αυτό της παράνομης αλιείας των Τούρκων στο Αιγαίο.

Οι Τούρκοι ψαράδες, με σκάφη μεγάλης αλιευτικής ικανότητας και με υπερσύγχρονο εξοπλισμό βγαίνουν στο Αιγαίο, από τη Σαμοθράκη μέχρι τη Ρόδο, σε σχηματισμό στόλου, συντεταγμένα και οργανωμένα, με στόχο να μονοπωλήσουν τα αλιεύματα. Η αριθμητική τους υπεροχή έναντι των δικών μας ψαροκάικων είναι συντριπτική, αφού φτάνει μιαν αναλογία 5 προς 1. Τα σκάφη αυτά δεν ψαρεύουν απλά. Αμφισβητούν το δικαίωμα των ψαράδων μας να αλιεύουν στο Αιγαίο, τους σκίζουν τα δίχτυα, εμπεδώνουν την τουρκική παρουσία στις θάλασσές μας και την αμφισβήτηση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων. Και εμείς, ως συνήθως, απλά κοιτάμε όταν δεν τους διευκολύνουμε.

Όταν ο ΣΥΡΙΖΑ κατάργησε το άρθρο 401 του Ποινικού Κώδικα, που καθιστούσε ποινικό αδίκημα την αλιεία στα ελληνικά χωρικά ύδατα ξένων πλοίων δίχως άδεια, αποποινικοποίησε τις Τουρκικές προκλήσεις και στη δραστηριότητα αυτήν. Γιατί τα τουρκικά ψαράδικα δεν πάνε μόνο στα διεθνή ύδατα, στα οποία δεν έχομε ανακηρύξει ακόμα 12 μίλια, ούτε ΑΟΖ. Μπαίνουν στα χωρικά μας ύδατα και σαρώνουν τα αλιεύματα και εκεί.  

Αλλά οι Τούρκοι δεν παίρνουν απλά αλιεύματα από τους Έλληνες ψαράδες. Ψαρεύουν σε περιοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης παραβιάζοντας τους ευρωπαϊκούς κανονισμούς για την αλιεία, τους οποίους τηρούν οι Έλληνες συνάδελφοί τους. Έτσι, ψαρεύουν με μηχανότρατες εξοπλισμένες με ένα μεγάλο σάκο που σαρώνει το βυθό και τον ερημώνει από ζωή. Γι αυτό το λόγο, τέτοιοι τρόποι ψαρέματος απαγορεύονται από την ευρωπαϊκή νομοθεσία. Με αυτό τον τρόπο, η Τουρκία, χώρα υπό ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση, παραβιάζει τους κανονισμούς της προσποριζόμενη παράνομα κέρδος από σημαντικές ποσότητες μη νόμιμων αλιευμάτων τη στιγμή που οι Έλληνες ψαράδες, τηρώντας τους κανονισμούς, δεν ψαρεύουν με απαγορευμένους τρόπους αλιείας, ενώ εμποδίζονται σε πρόσβαση στα επιτρεπόμενα αλιεύματα λόγω της Τουρκικής υπεροπλίας και προκλητικότητας. Παράλληλα, η αειφορία των αλιευμάτων τίθεται εν αμφιβόλω λόγω των τουρκικών παράνομων αλιευτικών πρακτικών και οι Τούρκοι εξάγουν τα ψάρια και στην Ελλάδα!

Η κλιμάκωση καθίσταται εμφανής, όταν αναλογιστούμε πως το 2018, όταν ακόμα ίσχυε το καταργηθέν από το ΣΥΡΙΖΑ 401 του Ποινικού Κώδικα, σε χρόνο κατά τον οποίο δεν είχε ενταθεί η πρακτική αυτή αλλά οι Τούρκοι ψαράδες ήδη προκαλούσαν, το υπουργείο Γεωργίας και Δασών της Τουρκίας εξέδωσε οδηγία προς αυτούς να μην ενεργούν στα ελληνικά χωρικά ύδατα. Η σύσταση αυτή θάφτηκε όταν η υπεραλίευση εντός των ελληνικών χωρικών υδάτων κατέστη μέρος του υβριδικού πολέμου κατά της Ελλάδας.

Οι Τουρκικές προκλήσεις είναι συνεχείς, φέρνουν δε σε απόγνωση τους Έλληνες ψαράδες. Το ίδιο το λιμενικό αντιμετωπίζει προκλητική συμπεριφορά στα δικά μας χωρικά ύδατα, τα οποία οι Τούρκοι αμφισβητούν ως τέτοια και καλούν το δικό τους λιμενικό, ενώ τις περισσότερες φορές είναι οπλισμένοι για να επιβάλουν την κυριαρχία τους στο χώρο.

Η ελληνική πλευρά, με χαρακτηριστική καθυστέρηση, διόρθωσε το ατόπημα της κατάργησης του άρθρου 401 του Ποινικού Κώδικα, με την εισαγωγή σε αυτόν, μόλις το Νοέμβριο του 2021, του άρθρου 398 που αφορά στην αλιεία στην αιγιαλίτιδα ζώνη και τα εσωτερικά ύδατα, το οποίο προβλέπει πως «Όποιος ασκεί αλιευτική δραστηριότητα με σκάφος ή άλλο πλωτό μέσο που φέρει σημαία τρίτης χώρας, χωρίς την προβλεπόμενη κατά τις οικείες διατάξεις άδεια της αρμόδιας αρχής, εντός της αιγιαλίτιδας ζώνης και των εσωτερικών υδάτων της Ελληνικής Επικράτειας, τιμωρείται με φυλάκιση». Δεν ίδρωσε βέβαια το αυτί των Τούρκων, αλλά τουλάχιστον υπάρχει πια ξανά ένα θεσμικό πλαίσιο για την αντιμετώπιση αυτής της πρακτικής.

Όπως ίσως θα ανέμενε κάποιος, ο μιθριδατισμός της ελληνικής πλευράς δεν ενεργοποίησε τη διάταξη αυτή, που δίδει στο λιμενικό τη δυνατότητα σύλληψης και προσαγωγής σε δίκη των παρανομούντων ψαράδων. Οι προκλήσεις συνεχίζονται και μετά την επαναφορά του ποινικού προσήμου στις τουρκικές ενέργειες.

Κι επειδή η νομική κάλυψη υπερκαθορίζεται από την πολιτική βούληση, ο οικολόγος πρωθυπουργός μας φρόντισε να ξεκαθαρίσει τα πράγματα με μια προσέγγιση α λα Γιάννη Βαρουφάκη: Αντί να κατοχυρώσει την ελληνική αλιευτική παρουσία, πρότεινε τη σολομώντεια λύση της δημιουργίας ζωνών όπου θα απαγορεύεται η αλιεία για τη διασφάλιση της αναπαραγωγής των αλιευμάτων! Κι αν αυτό ακούγεται σωστό, όταν δε συνοδεύεται από μια στάση αποφασιστικότητας απέναντι στις τουρκικές παραβιάσεις, καταλήγει να αποδέχεται την καταστροφή στο βυθό που προκαλούν οι Τούρκοι και να λειτουργεί προστατευτικά για τους τελευταίους, εξασφαλίζοντάς τους ανανέωση των αλιευμάτων που εξαφανίζουν. Αν οι Τούρκοι δεν προκαλούσαν τέτοια καταστροφή στο βυθό, είναι αμφίβολο αν θα χρειαζόταν να διατυπώσει τέτοια σκέψη ο πρωθυπουργός. Αντί να αντιμετωπίσουμε την Τουρκική προκλητικότητα λοιπόν και να διασφαλίσουμε τους πόρους των ψαράδων μας, προτείνομε εμείς οι ίδιοι τη αποστέρησή τους από αυτούς! Κι εφόσον δεν αντιμετωπίζομε την τουρκική πρόκληση, της δημιουργούμε αποθέματα να έχει να ψαρεύει! Η στάση αυτή, οδηγεί σε αποδοχή τετελεσμένων, γκριζάρισμα του Αιγαίου και όχι μόνο από αλιευτικής πλευράς, με δική μας πρωτοβουλία.

Οι συνέπειες είναι πολλώ λογιώ: Το Αιγαίο καθίσταται ζώνη αμφίβολης κυριαρχίας. Τα νησιά αποδυναμώνονται οικονομικά καθώς η αλιευτική οικονομική δραστηριότητα εξαφανίζεται. Αυτό μεσοπρόθεσμα οδηγεί και στην εγκατάλειψή τους από έναν πληθυσμό που δε θα έχει πόρους να ζήσει, διευκολύνοντας τα τουρκικά σχέδια, καθώς τα νησιά βρίσκονται σταδιακά περίκλειστα από μιαν ανεξέλεγκτη τουρκική δραστηριότητα, οικονομική και στρατιωτική, με αίσθηση εγκατάλειψης από το κέντρο. Και τα αποδυναμωμένα από πληθυσμό νησιά καθίστανται εύκολη βορά στους τουρκικούς σχεδιασμούς.

Η λύση σε αυτά είναι η αυτονόητη και μη εφαρμοζόμενη σε όλο το πλέγμα των Ελληνοτουρκικών σχέσεων: Συνειδητοποίηση της πραγματικότητας, βούληση για την αποτροπή, σχεδιασμός και αποφασιστικότητα. Πρακτικά, τα ζητήματα αυτά θα λύνονταν με την ανακήρυξη χωρικών υδάτων 12 μιλίων και ΑΟΖ, και βέβαια τη βούληση για την υπεράσπισή τους.

«Μες στου Αιγαίου τα νερά αγγέλοι φτερουγίζουν», μας λέει το γνωστό νησιώτικο τραγούδι. Αλλά για να συνεχίσουν, θα πρέπει να τους το διασφαλίσομε εμείς. Κι αυτό χρειάζεται άλλο πολιτικό προσωπικό, που θα εκφράζει τη λαϊκή βούληση και θα δίνει σιγουριά στους νησιώτες μας πως θα συνεχίσουν να ζουν, να ψαρεύουν, να δημιουργούν και να παράγουν πολιτισμό μέσα από τον ελληνικό τρόπο ζωής και δράσης τους. Σ’ αυτή την προσπάθεια, οι άγγελοι θα είναι μαζί μας· οι δαίμονες όμως, μέσα κι έξω από τη χώρα, εναντίον μας…

21 Μαρτίου, 2022 Posted by | Πολιτική και πολιτισμός | , , | Σχολιάστε

ΘΕΜΑΤΑ ΑΡΧΩΝ

Η πρόσληψη των γεγονότων και οι γεωπολιτικές αναλύσεις της περιόδου, μας δίδουν την ευκαιρία να αναλογιστούμε σε μια σειρά ζητήματα που, στο διάλογο που διεξάγεται, θεωρούνται από κάποιες πλευρές αυτονόητα και από άλλες όχι.

Μια πρώτη προσέγγιση που ακούγεται διαχρονικά είναι η περικύκλωση της Ρωσίας από τη Δύση και το θιγόμενο ζωτικό της συμφέρον, που εξελίσσεται σε δικαίωμα να αντιδράσει. Κι ως εδώ καλά, κάθε κράτος λειτουργεί με βάση τα συμφέροντά του. Όμως, η άποψη αυτή, λειτουργεί σαν να είναι έρημος η Ουκρανία και οι λοιπές χώρες που γειτνιάζουν με τη Ρωσία, σα να μην έχουν αυτές δικά τους συμφέρονται και δικαιώματα. Αποδέχεται δηλαδή ότι επειδή η Ρωσία είναι μεγάλη χώρα, πρέπει τα όμορά της κράτη να προσαρμόσουν τη στάση τους στα συμφέροντά της κι όχι στα δικά τους. Να καταστούν αυτοβούλως δηλαδή μειωμένης κυριαρχίας. Κι αυτό, όχι για κάποιο σκοπό δικαίου, αλλά γιατί είναι υποδεέστερα της Ρωσίας. Εδώ έχομε ένα κενό αρχών λοιπόν, και μια επιβολή του δικαίου του ισχυρού, την οποία τις περισσότερες φορές ασυναίσθητα αποδέχεται η άποψη αυτή που ευρέως ακούμε γύρω μας, λαμβάνοντας υπ΄ όψη και το βεβαρυμένο ιστορικό επεμβάσεων της Δύσης. Μπαίνει όμως έτσι σε μια λογική συμψηφισμού, η οποία τελικά νομιμοποιεί τον ιμπεριαλισμό του άλλου μέρους λόγω της στάσης του πρώτου. Πέραν του θέματος αρχών, οι παραλληλισμοί με τα Ελληνοτουρκικά είναι προφανείς.

Κάποτε, υπό άλλες περιστάσεις, ειπώθηκε πως η Ελλάδα είναι μια μικρή χώρα για να διαπράξει μια μεγάλη ατιμία. Και η αλήθεια είναι ότι μια χώρα που δεν έχει αναθεωρητικές βλέψεις, έχει την πολυτέλεια, ή καλύτερα την υποχρέωση, να λειτουργεί βάσει αρχών. Κι όταν λειτουργεί έτσι, δε μπορεί να αλλάζει στάση ανάλογα με το ποιος βρίσκεται απέναντί της. Οι αρχές είτε εφαρμόζονται είτε απεμπολούνται.

Κάποιοι από εμάς θυμούνται, στις έντονα πολιτικοποιημένες ημέρες της μεταπολίτευσης, ότι κάποιοι κατάγγελναν προνομιακά τις ιμπεριαλιστικές επεμβάσεις των ΗΠΑ ενώ άλλοι και αυτές της Σοβιετικής Ένωσης. Κάποιοι μιλούσαν για αντιδραστικές κινήσεις στην Πολωνία της Αλληλεγγύης και επιδοκίμαζαν την καταστολή της από το Γιαρουζέλσκι, την στιγμή που καταδίκαζαν την επέμβαση των ΗΠΑ στη Γρενάδα. Και τότε οι προσεγγίσεις δεν ήταν αρχών αλλά προτιμήσεων. Κι αν πρέπει να θεωρούμε εθνικό ό,τι είναι αληθινό, τότε θα πρέπει να εφαρμόζομε αρχές σε κάθε έκφραση της ύπαρξής μας ως λαού.

Ναι, η Ρωσία περικυκλώνεται από το ΝΑΤΟ. Πώς όμως; Μήπως οι ΗΠΑ χρησιμοποιούν τις πρώην ανατολικές χώρες ως πιόνια στη γεωπολιτική σκακιέρα και τις εντάσσουν στη συμμαχία τους δίχως αυτές να το επιθυμούν; Οι Βαλτικές χώρες, η Πολωνία και οι υπόλοιπες χώρες του πάλαι ποτέ ανατολικού μπλοκ έχουν συγκεκριμένη εμπειρία που υπαγορεύει τις ενέργειές τους. Κι αυτή είναι η καταπίεση από τη Ρωσία. Η Φινλανδία δημιούργησε γεωπολιτικό όρο όταν η Σοβιετική Ένωση την υποχρέωσε σε μειωμένη κυριαρχία, κι αυτόν επικαλούνται σήμερα κι εδώ παπαγαλάκια της υποταγής στην Τουρκία όπως ο Μαραντζίδης κι Βαρουφάκης.

Έχει λοιπόν δικαίωμα αυτοδιάθεσης μια χώρα; Ή αυτό πρέπει να εξαρτάται από το ποιος είναι ο γείτονάς της; Κι αν αυτό πρέπει να ισχύει για την Ουκρανία, γιατί να μην ισχύει και για την Ελλάδα και την Κύπρο; Αν έχει, μπορεί να το ασκεί λοιπόν κι ας είναι λάθος, κι ας μη συμφέρει το γείτονά της. Ποια λογική υπαγορεύει τη λήψη υπ’ όψη από την Ουκρανία των ζωτικών συμφερόντων της Ρωσίας κι όχι και το αντίστροφο;

Ο μύθος της ομόδοξης Ρωσίας, που ακούμε κατά κόρον, έχει εγκαταλειφθεί πρώτα απ’ όλα από την ίδια υπέρ του Ευρασιατικού σχεδιασμού της: Οι Αρμένιοι του Αρτσάχ το βίωσαν στο πετσί τους σε έναν πόλεμο που δε συγκέντρωσε τα φώτα που συγκεντρώνει αυτός της Ουκρανίας. Αλλά και τώρα, οι Τσετσένοι σύμμαχοι του Πούτιν, αυτοί οι ανδρείοι που πριν μερικά χρόνια αιματοκύλισαν ένα νηπιαγωγείο και βίασαν τα νήπια, τώρα αποτελούν δύναμη κρούσης της εισβολής (και εξοντώνονται από τον αντιστεκόμενο Ουκρανικό λαό) και ο ηγέτης τους καλεί το Ζελένσκι να ζητήσει συγνώμη από τον Πούτιν.

Η πολιτική ορθότητα δε θα μπορούσε να λείπει από την εξίσωση: Ναζί οι Ουκρανοί συλλήβδην, οπότε καλά κάνει ο Πούτιν και εισβάλλει. Κι ας βρίσκονται οι πολιτικοί του αντίπαλοι στη φυλακή ή στο χώμα. Χρειάζεται άραγε εδώ κάποιο αντεπιχείρημα που θα δείχνει πως Ναζί μειοψηφίες υπάρχουν και στη Ρωσία και στην Ουκρανία και παντού, και πως δε χαρακτηρίζουν ούτε τον ένα ούτε τον άλλο λαό; Χρειάζεται να θυμίσομε τους αντίστοιχους χαρακτηρισμούς του ΝΑΤΟ κατά των Σέρβων και τη σχέση της Χρυσής Αυγής με το Ντούγκιν, τον αρχιτέκτονα της σημερινής ρωσικής πολιτικής;

Οι Ουκρανοί αντιστέκονται και εισπράττουν θαυμασμό και αλληλεγγύη. Με τη στάση τους γίνονται καταλύτες για τη δημιουργία αντισυσπειρώσεων και πρωτοβουλιών που δε θα φανταζόμασταν στην Ευρώπη. Το είχαμε ξαναδεί αυτό, σε μικρότερη κλίμακα, στην υβριδική εισβολή της Τουρκίας στον Έβρο, με εμάς στην πρώτη γραμμή και την Ευρώπη δίπλα μας. Ζούμε στιγμές συνειδητοποίησης καταστάσεων από κοινωνίες που παρήκμαζαν παραδομένες στον καταναλωτισμό, στιγμές που πρέπει όμως να γίνουν παγιωμένες καταστάσεις. Μέσα από τον πόλεμο αυτό, εμφανίζεται πια η προοπτική της γενικευμένης αλλαγής πολιτικής, που αφορά και τα Ελληνοτουρκικά. Στην Ουκρανία κρίνεται και η Ανατολική Μεσόγειος…

4 Μαρτίου, 2022 Posted by | Πολιτική και πολιτισμός | , , , , , , | Σχολιάστε

ΚΙ ΑΥΤΟΙ ΝΑ ΚΑΜΟΥΝ ΑΡΜΑΤΑ

(με αφορμή την έκθεση στο Δήμο Μαλεβιζίου μέρους της συλλογής του Ευτύχη Τζιρτζιλάκη για τα όπλα των Κρητικών το 21)

Των αντρειωμένων τ’ άρματα δεν πρέπει να πουλιούνται

Μον’ πρέπει να γυαλίζονται στον τοίχο να κρεμιούνται

Να τα θωρούν κι οι γι-άλλοι νιοι να τ’ αποκαμαρώνουν

Κι αυτοί να κάμουν άρματα

(ριζίτικο τραγούδι στο σκοπό του Διγενή)

Υπάρχουν κάποιες αξίες των παλιών μας που μας έφεραν μέχρι εδώ μέσα από απερίγραπτες δυσκολίες. Ο έρωτας της ελευθερίας και το απότοκό του αντιστασιακό πνεύμα του λαού μας αποτελούν εμβληματικά παραδείγματα τέτοιων αξιών. Και σε συνθήκες περικύκλωσης αρχικά και σκλαβιάς αργότερα, η τέχνη των όπλων ήταν απαραίτητο εφόδιο για την επιβίωση και τη διεκδίκηση της ελευθερίας.

Το τραγούδι της εισαγωγής συμπυκνώνει μια σειρά από νοήματα και συμπαραδηλώσεις που σήμερα παραμένουν επίκαιρα: Το διαπερνά το αντιστασιακό ήθος. Τα όπλα είναι ταυτισμένα με την ελευθερία και τους αγώνες γι’ αυτήν· αυτό φαίνεται σε πολλά δημοτικά μας τραγούδια, καθώς αποτελεί κοινό τόπο στον ελληνικό χώρο. Κι εδώ λοιπόν, τα άρματα, ως μέσο διεκδίκησης ελευθερίας, δεν αντιμετωπίζονται με μια λογική αναλώσιμου πράγματος. Όταν παλιώσουν και έχουν ολοκληρώσει το σκοπό για τον οποίο αποκτήθηκαν, εξακολουθούν να έχουν μιαν αξία συμβολική με ιδιαίτερο βάρος. Δεν πρόκειται για ένα παλιό όπλο, συμπυκνώνει πάνω του στιγμές ηρωισμού και κακουχιών, ελπίδας και απελπισίας, οι φθορές του είναι συνδεδεμένες με γεγονότα μάχης και σύγκρουσης. Για τον κάτοχό του είναι η σύνοψη της επαναστατικής του δράσης και το κρατάει σαν κειμήλιο, σα μια νοερή ταινία της δύσκολης ζωής του.

Αλλά δεν τελειώνει ο ρόλος του ούτε εδώ. Γιατί υπάρχει και η συνέχεια, σε ένα περιβάλλον κοινότητας, συγγενικών δεσμών και σεβασμού της νέας γενιάς προς την παλιά. Οι νεότεροι έχουν ακούσει τις διηγήσεις των παλιών, τις έχουν ζήσει σαν παιδιά, έχουν αναθραφεί σε ένα πνεύμα αντίστασης και θυσιών. Γνωρίζουν ότι για να μπορέσουν αυτοί όχι απλά να μεγαλώσουν, αλλά να μεγαλώσουν σαν Έλληνες, κρατώντας την ταυτότητά τους, κι όχι τουρκεμένοι, κάποιοι πριν από εκείνους πολέμησαν γι΄ αυτό. Έχουν ένα χρέος απέναντι στους παλιούς, που εξελίσσεται, όταν έρθει η ώρα, ως χρέος απέναντι στην κοινότητα και τους επόμενους νεότερους: να συνεχίσουν αυτοί τον αγώνα, να αναλάβουν τις ευθύνες τους και να ολοκληρώσουν αυτό που ξεκίνησαν οι προηγούμενοι. Και τα όπλα των παλιών, είναι μια υπόμνηση του τί πρέπει να κάμουν οι νέοι.

Γι’ αυτό δεν πρέπει να πουλιούνται τα παλιά όπλα. Δεν είναι ένα μεταχειρισμένο είδος προς ξεφόρτωμα, ούτε πηγή προσπορισμού εφήμερων μικροεσόδων. Την αξία που κουβαλάει δεν την αγοράζουν τα λεφτά. Κι είναι αξία μνήμης του παλιού όταν φύγει, αλλά και υπόμνησης του τί πρέπει να κάμουν οι νεότεροι. Και όταν είναι στον τοίχο, στ΄ όβγορο, όπως μας λέει μια άλλη παραλλαγή του τραγουδιού αυτού, δηλαδή στην κοινή θέα, κι όχι καταχωνιασμένα σε κάποιο μπαούλο, την υπόδειξη του Χρέους της έχουν μπροστά τους οι νέοι.

Δεν είναι βέβαια μόνο το κρεμασμένο παλιό όπλο που τους δείχνει το δρόμο. Είναι ένα περιβάλλον ανδρείας, κοινοτισμού, αλληλεγγύης ανάμεσα στα μέλη της κοινότητας, αντιστασιακού πνεύματος. Και το παλιό όπλο είναι ένα από τα σύμβολα που συμπυκνώνουν μιαν ολόκληρη στάση ζωής. Το παλιό όπλο το βλέπουν και το αποκαμαρώνουν. Ξυπνά μέσα τους ευγενικά αισθήματα, ακριβώς γιατί σ’ αυτό συνυπάρχουν πρόσωπα, όπως ο πρόγονος που το είχε, καταστάσεις όπως οι αγώνες για την ελευθερία, αξίες όπως το αντιστασιακό ήθος. Εμπεδώνεται η αίσθηση της συνέχειας και της κοινής πορείας προς τα εμπρός όλων, ζωντανών και αγαπημένων νεκρών, της κοινότητας και του λαού σα σύνολο συμπαγές και αδιαίρετο, κι όχι σα μονάδες.

Και βέβαια, τ’ άρματα τα παλιά, δείχνουν και το δρόμο για το μέλλον: Κι αυτοί να κάμουν άρματα… Να σταθούν αντάξιοι των παλιών και, γιατί όχι, να τους ξεπεράσουν. Τα επιτεύγματα των παλιών αποτελούν κι ένα στόχο που οι νέοι πρέπει να πετύχουν: να τους μοιάσουν και να τους ξεπεράσουν, τραβώντας όλη την κοινότητα μπροστά. Κι ένα μέλημα σ’ αυτή την κατεύθυνση είναι να αναλάβουν τις ευθύνες τους απέναντι στην κοινότητα, να κάμουν άρματα κι αυτοί λοιπόν, να μπουν στους αγώνες, να προστατέψουν τις αξίες του λαού μας, να κατακτήσουν την ελευθερία. Και, σε μιαν ευγενή άμιλλα με τους παλιούς, με το διαχρονικό σώμα της κοινότητας, να φωνάξουν, εκείνοι τώρα όπως κι οι παλιοί όταν ήταν νέοι, κι όπως οι επόμενοι νέοι σαν τους αρχαίους Σπαρτιάτες: «Άμμες δε γ΄ εσσόμεθα πολλώ κάρρονες»… 

24 Φεβρουαρίου, 2022 Posted by | Κείμενα για την Κρήτη | , , , , | Σχολιάστε

ΟΙΚΟΣ ΙΔΡΥΘΕΙΣ ΤΩ 1922

This image has an empty alt attribute; its file name is 1-ft3kb.jpg

-Διακόσια πενήντα γραμμάρια παστουρμά, ένα σουτζούκι και λεχματζούν κύριε Γαβριήλ.
-Δε θέλετε καβουρμά σήμερα;
-Έχει μείνει από την προηγούμενη φορά.
Η ταμπέλα στο μαγαζί είχε αλλάξει κάμποσες φορές, ακολουθώντας τις τάσεις της εποχής εκατό χρόνια τώρα. Στην αρχή δεν υπήρχε καν, μετά ένα κομμάτι χαρτί, ξύλινη με καλλιγραφικά γράμματα, σιδερένια με πιο τετραγωνισμένα, πλαστική με φώτα νέον, και τώρα πάλι ξύλινη. «ΓΑΒΡΙΗΛ ΧΥΤΗΡΟΓΛΟΥ ΚΑΙ ΥΙΟΙ, ΟΙΚΟΣ ΙΔΡΥΘΕΙΣ ΤΩ 1922».
Ο Γαβριήλ ήταν μεγάλος μερακλής του παστουρμά στην Πατρίδα. Όχι επαγγελματικά στην αρχή, αλλά η ικανότητά του να πετυχαίνει τη σωστή αναλογία στα υλικά και το μεράκι του σε ό,τι καταπιανόταν, του είχαν δημιουργήσει μια τέτοια φήμη, που πολλοί του ζητούσαν να τους φτιάξει· κι αυτός πάντα ανταποκρινόταν, μ’ ένα χαμόγελο και πολλή διάθεση. Ώσπου, παραγγελία στην παραγγελία, κομμάτι κομμάτι, κατέληξε να τα φτιάχνει σε καθημερινή βάση, με μια πελατεία που δεν κατάλαβε πότε μεγάλωσε, πώς κατέληξε να αφιερώνει τον περισσότερο χρόνο σ’ αυτά. Ακόμα όμως δεν το θεωρούσε επάγγελμα, έκανε και τις άλλες ασχολίες του δίχως να ξεχωρίζει καμιά σαν κύρια.
Στο γιαγκίνι ούτε κατάλαβε πώς σώθηκε. Το αλαλιασμένο ανθρώπινο πλήθος, σαν κύμα ορμητικό τον παρέσυρε προς την προκυμαία, στην αρχή μαζί με τη γυναίκα και τα τέσσερα παιδιά τους, σφιχτά πιασμένοι από το χέρι να μη χαθούνε, μετά ο καθένας μόνος του, το ανθρώπινο κύμα δεν άφηνε περιθώρια για πρωτοβουλίες και σχεδιασμούς, σε πήγαινε όπου ήθελε αυτό, κι όλο λιγόστευε, καθώς οι Τσέτες έσφαζαν τους κάθε φορά τελευταίους. Ούτε πρόλαβε να δει την αρπαγή της κόρης του, το θάνατο του μεγάλου του γιού, τη γυναίκα του να πέφτει στη θάλασσα και να πνίγεται. Τα δυο μικρά τα έχασε κι αυτά μέσα από τα χέρια του, μηχανικά φορτώθηκε στο πλοίο που τον πήρε, μαζί με τόσους άλλους ζωντανούς νεκρούς, απέναντι.
Στις παράγκες της Δραπετσώνας έπρεπε να σταθεί όρθιος ξανά. Να ψάξει αυτούς που είχε χάσει, να ζήσει γι’ αυτούς που τον χρειάζονταν, γιατί λόγο άλλο να ζει δεν είχε πια. Τα δυο μικρά τα βρήκε τελικά στο ορφανοτροφείο της Νήαρ Ήστ. Οι ανακοινώσεις του Ερυθρού Σταυρού για τη γυναίκα και τα δυο μεγάλα ακούγονταν μέχρι τη δεκαετία του ’80 στο ράδιο, σε κείνες τις επαναλαμβανόμενες εκφωνήσεις που πίσω τους κρύβανε πόνο απερίγραπτο, που μόνο Εκείνοι που μάταια περίμεναν μπορούσαν να καταλάβουν. Κι ήταν την ώρα αυτή που έκανε το διάλειμμά του στη δουλειά, για ν’ ακούει προσεχτικά μήπως και εμφανιστεί η ανακοίνωση που κάθε μέρα περίμενε ν’ ακούσει, Εκείνων να τον αναζητούν· μα μόνο τη δική του άκουγε, κι αυτό κάθε μέρα μέχρι την ώρα που τους ξαναβρήκε.Για να ζήσει τα μικρά έπρεπε να κάνει κάτι. Κι αυτό το κάτι ήρθε μόνο του από την παλιά ζωή του, από τη Πατρίδα. Το μερακλίκι του θα γινόταν επάγγελμα, η τέχνη του θα τον ζούσε κι αυτόν και τα παιδιά, άλλος τρόπος δεν υπήρχε στις νέες καταστάσεις.

This image has an empty alt attribute; its file name is images.jpg
-Πήγαινε στου Γαβριήλ να πάρεις πενήντα δράμια παστουρμά, στην τελευταία παράγκα είναι το σπίτι του.
Η παράγκα έγινε κάποια στιγμή ξεχωριστό μαγαζί και το μαγαζί απέκτησε την πρώτη του ταμπέλα, χάρτινη με μελάνι, «ΓΑΒΡΙΗΛ ΧΥΤΗΡΟΓΛΟΥ». Δε χρειαζόταν τίποτ’ άλλο. Κι η προσφυγογειτονιά μεγάλωνε, από το τίποτα δημιουργούσαν τα πάντα, δραστήριοι, μερακλήδες, με την καρδιά σφιγμένη και τις σκέψεις Εκεί, αλλά και με δίψα για ζωή. Για τα παιδιά, όχι γι’ αυτούς. Ο Γαβριήλ είχε ήδη πεθάνει όταν εγκατέλειψε την Πατρίδα, ίσως και λίγο νωρίτερα, όταν έβλεπε τις ελπίδες του, τις ελπίδες όλων, να καίγονται στο γιαγκίνι. Συνέχισε να αναπνέει μόνο γιατί υπολόγιζε πως τον χρειάζονταν τα παιδιά κι η γυναίκα του. «ΓΑΒΡΙΗΛ ΧΥΤΗΡΟΓΛΟΥ» λοιπόν. Η γειτονιά ψώνιζε από εκεί, κι αυτός συνέχιζε να ψάχνει· κι όταν βρήκε τους μικρούς, συνέχισε για τους υπόλοιπους. Αρνιόταν να ακούσει τα υπονοούμενα κάποιων γνωστών από την Πατρίδα που ήξεραν τί έγινε και δεν ήθελαν να του το πουν ευθέως. Τα παιδιά από την αρχή βοηθούσαν, πήγαιναν τις παραγγελίες, μάθανε και τα κόλπα στην παραγωγή του παστουρμά και των υπόλοιπων αλλαντικών, κυρίως όμως του δώσανε ένα λόγο να συνεχίσει. Πριν ακόμα ενηλικιωθούνε, είχαν μάθει τη δουλειά απ’ έξω. «ΓΑΒΡΙΗΛ ΧΥΤΗΡΟΓΛΟΥ ΚΑΙ ΥΙΟΙ» λοιπόν, πρόσθεσε δυο λέξεις στην ταμπέλα, και κοίταξε ξανά μπροστά στο μέλλον, κάτι γινόταν… Ποιος ξέρει, μπορεί και να βρίσκονταν κι οι υπόλοιποι, κάθε μεσημέρι άκουγε τις ανακοινώσεις στο ράδιο…
Πριν τον πόλεμο άνοιξαν μαγαζί κανονικό. Στη γειτονιά, στα όρια του προσφυγικού συνοικισμού με την υπόλοιπη πόλη. Αυτήν που τους κοιτούσε με μισό μάτι, που όμως, μέσα από τον αναγκαστικό, και μόνο στο βαθμό που ήταν απαραίτητος, συγχρωτισμό, ανακάλυπτε τις γεύσεις του λαού μας στην Ανατολή. Πάντα υπεροπτική, δεύτερης κατηγορίας θεωρούσε τους πρόσφυγες, τους είχε για εργάτες, υπηρετικό προσωπικό, άντε και σε κάποια μαγαζιά σαν κι αυτό, αλλά μέχρι εκεί, όχι πολλά θάρρητα. Κι όταν οξύνονταν τα πολιτικά, πιάνανε δουλειά οι επίστρατοι. Αλλά στο μαγαζί άρχισε να ψωνίζει, εχτός από τη γειτονιά και η άλλη πόλη. Αλλαντοποιείον, κι η χάρτινη ταμπέλα του σπιτιού έγινε στο μαγαζί ξύλινη, με περίτεχνα γράμματα στην πρόσοψη. «ΓΑΒΡΙΗΛ ΧΥΤΗΡΟΓΛΟΥ ΚΑΙ ΥΙΟΙ» στην πάνω σειρά με μεγάλα γράμματα, κι από κάτω, ιδέα αυτού που την έγραψε, με μικρότερα γράμματα «ΟΙΚΟΣ ΙΔΡΥΘΕΙΣ ΤΩ 1922». Να δείχνεις πως είσαι πάνω από δεκαπέντε χρόνια επιχείρηση κυρ-Γαβριήλ, μετράνε αυτά στους πελάτες. Πελάτες εδώ ήταν οι καινούργιοι, αυτοί που πήγαινε να πιάσει από την άλλη πόλη, δε χρειαζότανε συστάσεις στους δικούς μας.
Στην Κατοχή αλλάξαν οι προτεραιότητες. Πατέρας και γιοι κι όλη η γειτονιά στην Αντίσταση, το μαγαζί υπολειτουργούσε, αλλά την τέχνη τους τη συνεχίζανε. Στο Μπλόκο δεν τους πιάσανε κι ας τους είχανε στον κατάλογο οι ρουφιάνοι, ο πυρήνας τους είχε αποστολή και ήταν αλλού. Ο ένας γιος, ο Πρόδρομος, τραυματίστηκε στη Μάχη της Ηλεκτρικής κι αυτό του άφησε κουσούρι στο περπάτημα. Όταν περάσαν όλα, η δουλειά συνεχίστηκε από κει που την άφησαν και το μαγαζί έγινε βιοτεχνία. Ταμπέλα σιδερένια στην είσοδο, γράμματα με γωνίες και χάρακα. «ΓΑΒΡΙΗΛ ΧΥΤΗΡΟΓΛΟΥ ΚΑΙ ΥΙΟΙ, ΟΙΚΟΣ ΙΔΡΥΘΕΙΣ ΤΩ 1922». Και με την ελπίδα πάντα να βρεθούν οι δικοί τους, τριάντα χρόνια πια μετά την Καταστροφή.

Ο πελάτης έβλεπε στην ταμπέλα απλά μιαν ιστορία δεκαετιών. Αλλά δεν έβλεπε τον πόνο που κρυβόταν από πίσω, τον καημό της Πατρίδας, το μόνιμο πένθος. Δεν καταλάβαινε ότι αν ο οίκος ήταν ιδρυθείς «ΤΩ 1922», αυτό οφειλόταν στην Καταστροφή, στη Γενοκτονία, στη βίαιη διακοπή μιας παρουσίας χιλιάδων χρόνων Εκεί. Και δεν καταλάβαινε, γιατί το Εκεί δεν το ήξερε, ούτε τον απασχολούσε να το μάθει. Για τους παλαιοελλαδίτες, οι πληθυσμοί αυτοί της Ανατολής ήταν μια ενόχληση από την πρώτη στιγμή. Αρχικά μαζί με όσους δεν κατάγονταν από τα απελευθερωμένα εδάφη, κι ας είχαν πολεμήσει κι εκείνοι γι΄ αυτά. Κάθε φορά, σε κάθε προσπάθεια. Η οπτική τους ήταν δίχως όραμα, κοντόθωρη και ομφαλοσκοπική, με άγνοια για τα περασμένα, για τους γύρω τους, για το λαό τους τον ίδιο. Κι όταν κάποιο κομμάτι απελευθερωνόταν, αυτό έπρεπε να παραμείνει στο περιθώριο, το κουμάντο το έκαναν πάντα οι ίδιοι. Μια φορά το χάσανε και η Ελλάδα ξεκίνησε μια ξέφρενη φυγή προς τα μπρος, για χρόνια ολόκληρα μέχρι το 22.

This image has an empty alt attribute; its file name is prosfygiki-stegasi-thisio.jpg
Για να είναι ο οίκος «ΙΔΡΥΘΕΙΣ ΤΩ 1922», έπρεπε να καταρρεύσει μια Ιδέα, να πνιγεί στο αίμα ένας πληθυσμός με αδιάλειπτη παρουσία στη Πατρίδα, να έρθει με το ζόρι στην παλιά Ελλάδα, παράνομα κιόλας, αφού λίγο πριν, επειδή βλέπανε οι υπεύθυνοι τί θα επακολουθούσε με ευθύνη τους, μέχρι και νόμο ψηφίσανε που απαγόρευε στους Μικρασιάτες να έρθουν. Έπρεπε να σταματήσουν να μιλούν για την Πατρίδα. Όλοι. Κι αν οι παλαιοελλαδίτες σ’ αυτό δε δυσκολεύτηκαν καθόλου, στους πρόσφυγες αυτό επιβλήθηκε, με την περιφρόνηση και τον αποκλεισμό. Αλλά και στα παιδιά που γεννιόνταν εδώ πια, δυσκολεύονταν να τους μιλήσουν για την Πατρίδα. Πώς να μεταφέρεις σ’ ένα παιδί τόσο πόνο, πώς να του δώσεις να καταλάβει σε μια τρυφερή ηλικία γιατί γεννήθηκε στον Πειραιά κι όχι στο Ικόνιο, στη Σμύρνη, στη Ορντού… Κι ακόμα, πώς θα ενταχθεί σε μια κοινωνία που τους πρόσφυγες τους κοιτάζει με μισό μάτι; Σιωπή λοιπόν για όσα γίνανε, σιωπή στις απορίες των μικρών, λήθη…
Η βιοτεχνία συνεχίστηκε και μετά το θάνατο του Γαβριήλ· ένα μεσημέρι, στο καθιερωμένο του διάλειμμα την ώρα των ανακοινώσεων του Ερυθρού Σταυρού, κατάφερε τελικά να τους βρει. Στο νεκροταφείο της Ανάστασης, ο Βασίλης κι ο Πρόδρομος νοιώθανε την ανακούφισή του. Τα εγγόνια του όχι, είχαν φροντίσει να τα κρατήσουν μακριά από αυτούς τους καημούς, κι αυτό έκανε τον πόνο της απώλειας του παππού μεγαλύτερο, αλλά πρόσθετε κι απορίες: γιατί ήταν οι γονείς τους τόσο ήρεμοι; Ποιούς πήγαινε να βρει ο παππούς; Πώς τους χάσανε; Μέχρι τότε ξέρανε πως η γιαγιά δεν τους είχε προλάβει, αλλά το γιατί και το πώς δεν ερχότανε στην κουβέντα. Δεν είχανε ακόμα απορία, πώς και η δουλειά της οικογένειας είναι ο παστουρμάς, πώς κι είναι όλοι στην οικογένεια ΑΕΚ ενώ μένουνε στον Πειραιά, δεν τα συνδυάζανε μέχρι τότε με τα υπόλοιπα. Σφίξανε τα δόντια τα εγγόνια και αρχίσανε ν’ αναρωτιόνται μεταξύ τους, να συνθέτουν σκόρπια ακούσματα που μπορεί να είχαν πιάσει στον αέρα, να προσπαθούν να καταλάβουν, να βάλουν σκόρπια κομμάτια μαζί, να ανακαλύψουν άλλα για να φτιάξουνε τελικά το ψηφιδωτό του ποιοι είναι, πού ανήκουν…
Η ταμπέλα δεν άλλαξε. Τη βιοτεχνία την τρέχανε οι ΥΙΟΙ, αλλά ο οίκος έμενε ο ίδιος, φόρος τιμής στον Πατέρα, αλλά και ένδειξη πως οι μέθοδοι κι οι τεχνικές παρέμεναν αυθεντικές, δίχως τις αλλοιώσεις της εποχής. Μόνο τη σιδερένια ταμπέλα άλλαξαν με μιαν από πλαστικό και φώτα ΝΕΟΝ, αυτή ήταν η μόνη παραχώρηση σε ένα κλίμα που πήγαινε συνεχώς προς την ευκολία και συνάμα την προχειρότητα. «ΓΑΒΡΙΗΛ ΧΥΤΗΡΟΓΛΟΥ ΚΑΙ ΥΙΟΙ, ΟΙΚΟΣ ΙΔΡΥΘΕΙΣ ΤΩ 1922». Άλλωστε, έρχονταν από πίσω δύο ακόμα Γαβριήλ, οι γιοί των ΥΙΩΝ, η ταμπέλα δεν απηχούσε μόνο το παρελθόν αλλά και το μέλλον.
Η βιοτεχνία προόδευε, η ποιότητα εξακολουθούσε να είναι υψηλή, τα εγγόνια ήταν κι αυτά μέσα πια στη δουλειά που μεγάλωνε. Αλλά το 1922 θα είναι εκεί, όσα χρόνια και ας έχουν περάσει, να θυμίζει ποιοι ήταν και πώς έφτασαν εδώ, να θυμίζει τον πόνο των ανθρώπων και τις ευθύνες αυτών που κάνουν κουμάντο, κι ας μην το καταλαβαίνουν οι πελάτες κι οι εμπορικοί συνεργάτες, κι ας είναι γι’ αυτούς απλά μια εμπορική τακτική ανάδειξης της συνέχειας κι εμπειρίας της επιχείρησης. Λίγοι θα καταλάβουν πως αυτή η επιμονή στο χρόνο ίδρυσης συμπυκνώνει για τους ιδρυτές, τους πρώτους πελάτες και τους απογόνους τους ένα τεράστιο φορτίο μνήμης, όρκων, πείσματος να επιστρέψουν Εκεί αρχικά και να στεριώσουν εδώ τελικά. Σηματοδοτεί έναν πληθυσμό που κράτησε την ταυτότητά του σε συνθήκες αφόρητης τυραννίας, που ακόμα κι αν εξαναγκάστηκε να αλλάξει, κράτησε κρυφά την πίστη του όσο μπορούσε, και που ακόμα και τώρα η ανάμνησή του και η παρουσία του στη Μικρασία δε μπορούν να εξαφανιστούν.
Κι αν οι μη σχετικοί αυτά δε μπορούν να τα καταλάβουν, τουλάχιστο τα εγγόνια και οι επόμενες γενιές θα πρέπει να μπορούν. Από αυτούς θα ξεκινήσει η αντιστροφή της λήθης και η μετάλλαξή της σε συνειδητοποίηση και δύναμη. Απ’ αυτούς που θα διεκδικήσουν τη μνήμη τη δική τους και δε θα την αφήσουν να χαθεί μέσα σ’ ένα περιβάλλον που δεν αγαπάει τις ταυτότητες, και μετά θα τη μοιραστούν με τους υπόλοιπους.
Η ταμπέλα θα αλλάξει υλικό. Μια σκέψη έγινε μόνο, το ΤΩ 1922 να γίνει ΤΟ 1922, η παλιά δοτική δεν αναγνωρίζεται σήμερα. Αλλά και πάλι προτίμησαν να μείνει όπως τότε. Η ταμπέλα σήμερα είναι πάλι ξύλινη. Η αγορά αναζητά το αυθεντικό, και το ξύλο το αποπνέει. Με προβολείς να τη φωτίζουν τα βράδια, στέκει να προβάλλει μια προσπάθεια ζυμωμένη με αίμα, δάκρυα κι αναστεναγμούς, που δε σταμάτησε ποτέ και που από τους ίδιους εξαρτάται να μη σταματήσει, να συνεχίζεται όπως παλιά στην άλλη όχθη του Αιγαίου, προσαρμοζόμενη στους καιρούς αλλά παραμένοντας αναλλοίωτη. «ΓΑΒΡΙΗΛ ΧΥΤΗΡΟΓΛΟΥ ΚΑΙ ΥΙΟΙ, ΟΙΚΟΣ ΙΔΡΥΘΕΙΣ ΤΩ 1922». Έσετ’ ήμαρ νόστιμον…

8 Φεβρουαρίου, 2022 Posted by | Κείμενα για την Μικρασία, ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ | , , , , , , , | Σχολιάστε

ΝΕΟ ΑΜΥΝΤΙΚΟ ΔΟΓΜΑ ΧΤΕΣ!

This image has an empty alt attribute; its file name is cebaceb1cf84ceaccebbcebfceb3cebfcf82.jpg

Ήταν θέμα χρόνου η κλιμάκωση των τουρκικών απαιτήσεων με την έγερση αμφισβήτησης της κυριαρχίας των νησιών μας στο Αιγαίο. Κι εδώ δεν πρόκειται για μιαν αόριστη αμφισβήτηση, όπως ήδη γινόταν. Τίθεται συγκεκριμένο ζήτημα (παρ)ερμηνείας της συνθήκης της Λωζάννης, με βάση το οποίο τα νησιά ανήκουν στην Ελλάδα υπό τον όρο να είναι αποστρατικοποιημένα, οπότε ο όποιος εξοπλισμός τους αυτόματα αναιρεί την ελληνική κυριαρχία.
Δε θα αναλωθούμε εδώ στην ανασκευή ενός αβάσιμου ισχυρισμού. Ούτε θα εφησυχάσομε θεωρώντας ότι η προφανής αβασιμότητά του δικαιολογεί την απραξία μας. Ακόμα πληρώνομε την επίκληση σε «αήττητα νομικά όπλα» εκείνου που παρέδωσε τα Ίμια. Κι αν κάποιοι λαμβάνουν σοβαρά υπ’ όψη τον τουρκικό επεκτατισμό, θα πρέπει επιτέλους να το κάμει αυτό και το κράτος. Το κράτος, όχι απλά η εκάστοτε κυβέρνηση.
Γιατί αυτό που μονίμως γίνεται, είναι να αλλάζομε την πολιτική μας αναλόγως της τουρκικής τακτικής, ενώ η στρατηγική της είναι η ίδια, αναθεωρητική, επιθετική και γενοκτόνα. Αλλά αυτή συνειδητά την αγνοούμε, κι ας είναι μπροστά στα μάτια μας. Ο στρουθοκαμηλισμός μας είναι η εγγύηση της καταστροφής.
Η χώρα χρειάζεται ένα νέο αμυντικό δόγμα, που θα λειτουργεί με βάση την πραγματικότητα. Θα πρέπει να αναγνωρίσει την τουρκική απειλή και να διαμορφώσει πολιτική μόνιμης αποτροπής και εξουδετέρωσης του εξ ανατολών κινδύνου. Κι αυτό δε γίνεται με ζεϊμπέκικα, με αναγνώριση τουρκικών ζωτικών χώρων και αναγκών, με επιτροπές ελληνοτουρκικής φιλίας. Γίνεται μόνο με κατανόηση του τουρκικού σχεδιασμού ανεξαρτήτως πρόσκαιρων υφέσεων, με αποφασιστικότητα να υπερασπιστούμε την πατρίδα μας και πίστη στα δίκαιά μας.
Εδώ έχει πολλά να μας διδάξει η γείτων. Γιατί όραμα έχει, γενοκτονικό βέβαια, αλλά όραμα. Και σχεδιασμό μακροπρόθεσμο έχει, που δεν αλλάζει ανάλογα με το ποιος κυβερνά. Και έχει πίστη στα κατ’ αυτήν δίκαιά της του αφανισμού του αντίπαλου και της ολοκληρωτικής κυριαρχίας της. Η τουρκική κοινωνία σύμπασα μετέχει των ανωτέρω.
Εμείς δεν έχουμε τίποτε απ’ αυτά. Δεν υπάρχει όραμα, αν και σήμερα θα έπρεπε να στοχεύομε στην επιβίωση του Ελληνισμού και την εξαφάνιση των τουρκικών απειλών. Δεν υπάρχει σχέδιο, όχι εφαρμογής ενός οράματος που δεν υπάρχει, αλλά ούτε αποτροπής του κινδύνου. Ούτε ο κίνδυνος αποτιμάται σε όλη του την έκταση, ούτε με ενιαίο τρόπο από το πολιτικό φάσμα. Δεν υπάρχει κοινός παρονομαστής στην κοινωνία μας, ενώ στην Τουρκία υπάρχει.
Οπότε η συνειδητοποίηση της πραγματικότητας πρέπει να γίνει χτες, γιατί η καταστροφή έρχεται την ώρα που εμείς ψαχνόμαστε. Πρέπει να αλλάξει το αμυντικό δόγμα, με ομοφωνία του πολιτικού κόσμου, και να εφαρμόζεται από όποια κυβέρνηση έρχεται στην εξουσία.

This image has an empty alt attribute; its file name is 61ea6f4320000098af8d8139.jpeg
Τα πρόσφατα δείγματα κινητικότητας στην εξωτερική πολιτική, αν και προτιμότερα από την προηγούμενη περίοδο της υποταγής, εξακολουθούν να είναι αποσπασματικά, ανολοκλήρωτα, και να παλινωδούν. Δε μπορεί από τη μια να αποτρέπεται η εισβολή των λαθρομεταναστών στον Έβρο κι από την άλλη να χτίζονται υπερδομές στη Χίο· δε μπορεί να παραγγέλνονται αεροπλάνα και φρεγάτες και να μη συμμετέχει η παραγωγική δομή της χώρας στην κατασκευή τους. Το νέο αμυντικό δόγμα, οφείλει να εκφράζει ένα συνολικό όραμα για την κοινωνία και το λαό μας, που οφείλει να το επιβάλει στους μηχανισμούς του κράτους, του πολιτικού συστήματος και των ελίτ. Και ή θα το εφαρμόσομε, ή θα εξαφανιστούμε σα λαός…

22 Ιανουαρίου, 2022 Posted by | Πολιτική και πολιτισμός | , , , | Σχολιάστε

ΣΤΗ ΣΠΗΛΙΑ

This image has an empty alt attribute; its file name is nativity-of-jesus-6.webp

Χριστούγεννα παραμονές. Χριστούγεννα και χιονιάς πάντα πάνε μαζί. Μα εκείνη τη χρονιά οι καιροί ήτανε φουρτουνιασμένοι παρά φύση. Χιόνι δεν έρριχνε. Μοναχά που η ατμόσφαιρα ήτανε θυμωμένη και φυσούσανε σκληροί βοριάδες με χιονόνερο και μ’ αστραπές. Καμμιά βδομάδα ο καιρός καλωσύνεψε και φυσούσε μια τραμουντάνα που αρμενιζότανε. Μα την παραμονή τα κατσούφιασε. Την παραμονή από το πρωί ο ουρανός ήτανε μαύρος σαν μολύβι, κ’ έπιασε κ’ έρριχνε βελονιαστό χιονόνερο.

Σε μια τοποθεσία που τη λέγανε Σκρόφα, βρισκότανε ένα μαντρί με γιδοπρόβατα, απάνω σε μια πλαγιά του βουνού που κοίταζε κατά το πέλαγο. Το μέρος αυτό ήτανε άγριο κ’ έρημο, γεμάτο αγριόπρινα, σκίνους και κουμαριές, που ήτανε κατακόκκινες από τα κούμαρα. το μαντρί ήτανε τριγυρισμένο με ξεροτρόχαλο (=ξερολιθιά).

Οι τσομπάνηδες καθόντανε μέσα σε μια σπηλιά που βρισκότανε παραμέσα και πιο ψηλά από τη μάντρα και που κοίταζε κατά τη νοτιά. Μεγάλη σπηλιά, με τρία – τέσσερα χωρίσματα, κι αψηλή ως τρία μπόγια. Τα ζωντανά σταλιάζανε κάτω από τις χαμηλές σάγιες, που έσκυβες για να μπεις μέσα. Σωροί από κοπριά στεκόντανε εδώ κ’ εκεί, και βγάζανε μια σπιρτόζα μυρουδιά. Χάμω, το χώμα ήτανε σκουπισμένο και καθαρό, γιατί οι τσομπάνηδες ήτανε μερακλήδες, και βάζανε τα παιδιά και σκουπίζανε ταχτικά με κάτι σκούπες κανωμένες από αστοιβιές.

Αρχιτσέλιγκας ήτανε ο Γιάννης ο Μπαρμπάκος, ένας άνθρωπος μισάγριος, γεννημένος ανάμεσα στα γίδια και στα πρόβατα. Ήτανε μαύρος, μαλλιαρός, με γένεια μαύρα, κόρακας, σγουρά και σφιχτά σαν του κριαριού. Φορούσε σαλβάρια κοντά ως το γόνατο, σελάχι στη μέση του, ζουνάρι πλατύ, βαριά τζεσμέδια στα ποδάρια του. Το κεφάλι του το είχε τυλιγμένο μ’ ένα μεγάλο μαντίλι σαν σαρίκι, κ’ οι μαρχαμάδες (= τα κρόσια) κρεμόντανε στο πρόσωπό του. Αρχαίος άνθρωπος!
Είχε δυο παραγυιούς, τον Αλέξη και τον Δυσσέα, δυο παλληκαρόπουλα ως είκοσι χρονών. Είχε και τρία παιδιά, που τους βοηθούσανε στ’ άρμεγμα και κοιτάζανε το μαντρί να ’ναι καθαρό. Αυτές οι έξι ψυχές εζούσανε σε κείνο το μέρος, κρυφά από τον Θεό. Ανάρια βλέπανε άνθρωπο.

Η σπηλιά ήτανε καπνισμένη κι ο βράχος είχε μαυρίσει ως απάνω από την καπνιά που έβγαινε από το στόμα της σπηλιάς. Εκεί μέσα είχανε τα γιατάκια τους, σαν μεντέρια, στρωμένα με προβιές. Στους τοίχους της σπηλιάς είχανε μπήξει παλούκια μέσα στις σκισμάδες του βράχου, και κρεμόντανε καρδάρες, τυροβόλια, μαγιές, τουφέκια και μαχαίρια, λες κ’ ήτανε λημέρι των ληστών. Απ’ έξω φυλάγανε οι σκύλοι, όλοι άγριοι σαν λύκοι.

Η ακροθαλασσιά βρισκότανε ως ένα τσιγάρο απόσταση από τη μάντρα. Ήτανε έρημη, κι άλλο δεν ακουγότανε εκεί πέρα παρά μοναχά ο αγκομαχητός του πελάγου, μέρα – νύχτα. Με τον βοριά απάγκιαζε, και καμμιά φορά πόδιζε κανένα καΐκι. Αλλιώς δεν έβλεπες βάρκα πουθενά. Από το μαντρί αγνάντευε κανένας το πέλαγο ανάμεσα στα δέντρα, και το μάτι ξεχώριζε καθαρά τα βουνά της Μυτιλήνης.

Την παραμονή τα Χριστούγεννα, είπαμε πως ο καιρός χάλασε, κι άρχισε να πέφτει χιονόνερο. Οι τσομπάνηδες είχανε μαζευτεί στη σπηλιά κι ανάψανε μια μεγάλη φωτιά και κουβεντιάζανε. Τα παιδιά είχανε σφάξει δυο αρνιά και τα γδέρνανε. Ο Αλέξης έβαλε απάνω σ’ ένα ράφι μυτζήθρες και τυρί ανάλατο μέσα στα τυροβόλια, αγίζι και γιαούρτι. Ο Δυσσέας είχε μια παλιά Σύνοψη, κ’ επειδή γνώριζε λίγο από ψαλτικά κ’ ήξερε και πέντε γράμματα, διάβαζε τις Κυριακάδες κι όποτε ήτανε γιορτή κανένα τροπάρι και λιγοστά από τον Εξάψαλμο. Εκείνη την ώρα φυλλομετρούσε τη Σύνοψη, για να δει τι γράμματα ήτανε να πει.

Θα ’τανε ώρα σπερινού. Κείνη την ώρα ακούσανε κάτι τουφεκιές. Καταλάβανε πως θα ’τανε τίποτα κυνηγοί. Το ένα παιδί, που είχε πάγει να φέρει ξύλα με τον γάιδαρο, είπε πως το πρωί είχε ακούσει τουφεκιές κατά την από μέσα θάλασσα, κατά την Άγια-Παρασκευή. Οι σκύλοι πιάσανε και γαβγίζανε όλοι μαζί και πεταχτήκανε όξω από τη μάντρα.

Σε λίγο φανερωθήκανε από πάνω από τη σπηλιά δυο άνθρωποι με τουφέκια, και φωνάζανε τους τσομπάνηδες να μαζέψουνε τα σκυλιά, που χυμήξανε απάνω τους. Ο Σκούρης άφησε τους ανθρώπους κι άρπαξε ένα από τα ζαγάρια που ’χανε οι κυνηγοί και το ξετίναζε να το πνίξει. Ο κυνηγός έρριξε απάνου του και τα σκάγια τον πονέσανε και γύρισε πίσω, μαζί με τ’ άλλα μαντρόσκυλα, που πηγαίνανε πισώδρομα όσο κατεβαίνανε οι κυνηγοί. Τέλος πάντων, εβγήκε ο Μπαρμπάκος με τους άλλους και πιάσανε τον Σκούρη και τον δέσανε, διώξανε και τ’ άλλα σκυλιά.

This image has an empty alt attribute; its file name is cebaceb1cf84ceaccebbcebfceb3cebfcf82-1.jpg

«Ώρα καλή, βρε παιδιά!» φώναξε ο Παναγής ο Καρδαμίτσας, ζωσμένος με τα φυσεγκλίκια, με το ταγάρι γεμάτο πουλιά. Ο άλλος που ήτανε μαζί του ήτανε ο γυιός του, ο Δημητρός. «Πολλά τα έτη!» αποκριθήκανε ο Μπαρμπάκος κ’ η συντροφιά του. «Καλώς ορίσατε!».
Τους πήγανε στη σπηλιά. «Μωρέ, τ’ είν’ εδώ; Παλάτι! Παλάτι με βασιλοπούλες!» είπε ο μπάρμπα-Παναγής, δείχνοντας τις μυτζήθρες που αχνίζανε.

Τους βάλανε να καθήσουνε, τους κάνανε καφέ. Οι κυνηγοί είχανε κονιάκι. Κεραστήκανε.
«Βρε αδερφέ», έλεγε ο μπάρμπα-Παναγής, «ποιος να το ’λεγε, χρονιάρα μέρα, πως θα κάνουμε Χριστούγεννα στο σπήλαιο που εγεννήθη ο Χριστός! Εχτές περάσαμε στην Άγια-Παρασκευή, να κυνηγήσουμε λίγο. Ε, δικός μας είναι ο ηγούμενος, κοιμηθήκαμε στο μοναστήρι, και σήμερα την αυγή βγήκαμε στο κυνήγι. Βλέποντας πως φουρτούνιασε ο καιρός, είπαμε πως δε θα μπορέσουμε να περάσουμε το μπουγάζι με τη σαπιόβαρκα του μπάρμπα-Μανώλη του Βασιλέ. Κ’ επειδή ξέραμε απ’ άλλη φορά το μαντρί, και με το κυνήγι πέσαμε σε τούτα τα σύνορα, είπαμε να ’ρθουμε στ’ αρχοντικό σας… Μωρέ, τι σκύλο έχετε; Αυτό είναι θηρίο, ασλάνι και καπλάνι! Μπρε, μπρε, μπρε! Το ζαγάρι το πετσόκοψε! Για κοίταξε τι χάλια το ’κανε!».

Και γύρισε σε μια γωνιά της σπηλιάς, που κλαμούριζε το σκυλί κ’ έτρεμε σαν θερμιασμένο. «Έλα δω, Φλοξ! Φλοξ!».
Μα η Φλοξ από την τρομάρα της τρύπωνε πιο βαθιά.
Άμα ήπιανε δυο-τρία κονιάκια, ο μπάρμπα-Παναγής άρχισε να μασά τα μουστάκια του και στο τέλος έπιασε να τραγουδά:

Καλήν εσπέραν, άρχοντες, αν είναι ορισμός σας,
Χριστού την θείαν γέννησιν να πω στ’ αρχοντικό σας.

Ύστερα ο Δυσσέας έψαλε το «Χριστός γεννάται, δοξάσατε».
Εκείνη την ώρα ακούσανε πάλι τα σκυλιά να γαβγίζουνε. Στείλανε τα παιδιά να δούνε τι είναι. Ο αγέρας είχε μπουρινιάσει κ’ έρριχνε παγωμένο νερό. Κρύο τάντανο!

Σε λίγο πάψανε τα σκυλιά και γυρίσανε πίσω τα παιδιά. Από πίσω τους μπήκανε στη σπηλιά τρεις άντρες, που φαινόντανε πως ήτανε θαλασσινοί, και δυο καλόγεροι, βρεμένοι όλοι και ξυλιασμένοι απ’ το κρύο. Τους καλωσορίσανε, τους βάλανε και καθήσανε.

Μόλις πήγε κοντά στη φωτιά ο πρώτος, ο καπετάνιος, τον γνώρισε ο Μπαρμπάκος κ’ έβγαλε μια χαρούμενη φωνή. Ήτανε ο καπετάν-Κωσταντής ο Μπιλικτσής, που ταξίδευε στην Πόλη. Είχε περάσει κι άλλη φορά από τη Σκρόφα, κ’ είχανε δέσει φιλία με τον Μπαρμπάκο, που δεν ήξερε τι περιποίηση να τους κάνει. Οι άλλοι δυο ήτανε γεμιτζήδες κι αυτοί, άνθρωποι του καϊκιού του.

Ο ένας από τους καλόγερους, ένας σωματώδης με μαύρα γένεια, ομορφάνθρωπος, ήτανε ο πάτερ-Σιλβέστρος Κουκουτός, καλογερόπαπας. Ο άλλος ήτανε λιγνός, με λίγες ανάριες τρίχες στο πηγούνι, σαν τον Άγιο Γιάννη τον Καλυβίτη. Τον λέγανε Αρσένιο Σγουρή.

Ο καπετάν-Κωσταντής ερχότανε από την Πόλη και πήρε στο καΐκι τον πάτερ-Σιλβέστρο, που είχε πάγει στην Πόλη από τ’ Άγιον Όρος για ελέη, κ’ ήθελε να κάνει Χριστούγεννα στην πατρίδα του. Ο πάτερ-Αρσένιος είχε ταξιδέψει μαζί του από τη Μονή του Παντοκράτορος στο Όρος, κ’ ήτανε από τη Θεσσαλία.

Ταξιδέψανε καλά. Μα σαν καβατζάρανε τον Κάβο-Μπαμπά, ο αγέρας μπουρίνιασε, κι όλη τη μέρα αρμενίζανε με μουδαρισμένα πανιά και με τον στάντζο, ως που φτάξανε κατά το βράδυ απ’ έξω από το Ταλιάνι. Ο καιρός σκύλιαξε κι ο καπετάνιος δεν μπόρεσε να ’μπει στο μπουγάζι, να κάνουνε Χριστούγεννα στην πατρίδα.
Αποφάσισε λοιπόν να ποδίσει, και πήγε και φουντάρισε στ’ απάγκειο, πίσω από έναν μικρόν κάβο, από κάτω από το μαντρί. Κ’ επειδή θυμήθηκε τον φίλο του τον Μπαρμπάκο, πήρε τους γέροντες και τους δυο άλλους νοματέους και τραβήξανε για το αγίλι (=μαντρί). Στο τσερνίκι είχανε αφήσει τον μπαρμπ’-Απόστολο με τον μούτσο.

Σαν είδανε πως στη σπηλιά βρισκότανε κι ο κυρ-Παναγής με τον κυρ-Δημητρό, γίνηκε μεγάλη χαρά και φασαρία.

«Μωρέ να δεις», έλεγε ο κυρ-Παναγής, «τώρα ψέλναμε το τροπάρι, κι απάνω που λέγαμε “εν αυτή γαρ οι τοις άστροις λατρεύοντες υπό αστέρος εδιδάσκοντο…”, φτάξατε κ’ εσείς οι μάγοι με τα δώρα! Γιατί βλέπω μια νταμιζάνα κρασί, βλέπω λακέρδα, βλέπω χαβιάρια, βλέπω παξιμάδια, μπακλαβάδες, “σμύρναν, χρυσόν και λίβανον”! Χα! Χα! Χα!» — γελούσε δυνατά ο κυρ-Παναγής, μισομεθυσμένος και ψευδίζοντας, και χάιδευε την κοιλιά του, γιατί ήτανε καλοφαγάς.

Στο μεταξύ ο πάτερ-Αρσένιος ο Σγουρής ζωντάνεψε ο καϊμένος, κ’ είπε σιγανά χαμογελώντας και τρίβοντας τα χέρια του: «Δόξα σοι ο Θεός, Κύριε ημών Ιησού Χριστέ, που μας ελύτρωσες εκ του κλύδωνος!» κ’ έκανε τον σταυρό του.

Ο πάτερ-Σιλβέστρος είπε να σηκωθούνε όρθιοι, κ’ είπε λίγες ευχές, το «Χριστός γεννάται», κ’ ύστερα με τη βροντερή φωνή του έψαλε: «Μεγάλυνον, ψυχή μου, την τιμιωτέραν και ενδοξοτέραν των άνω στρατευμάτων. Μυστήριον ξένον ορώ και παράδοξον. Ουρανόν το σπήλαιον, θρόνον χερουβικόν την Παρθένον, την φάτνην χωρίον, εν ω ανεκλίθη ο αχώρητος Χριστός ο Θεός, ον ανυμνούντες μεγαλύνομεν».

Ύστερα καθήσανε στο τραπέζι. Τέτοιο τραπέζι βλογημένο και χαρούμενο δεν έγινε σε κανένα παλάτι. Τρώγανε και ψέλνανε. Και του πουλιού το γάλα είχε απάνω, από τα μοσκοβολημένα τ’ αρνιά, τα τυριά, τα μανούρια, τις μυτζήθρες, τις μπεκάτσες και τ’ άλλα πουλιά του κυνηγιού, ως τη λακέρδα και τ’ άλλα τα πολίτικα που φέρανε οι θαλασσινοί, καθώς και κρασί μπρούσικο.

Όξω φυσομανούσε ο χιονιάς και βογγούσανε τα δέντρα κ’ η θάλασσα από μακριά. Ανάμεσα στα βουίσματα ακουγόντανε και τα κουδούνια από τα ζωντανά που αναχαράζανε. Μέσα από τη σπηλιά έβγαινε η κόκκινη αντιφεγγιά της φωτιάς μαζί με τις ψαλμωδίες και με τις χαρούμενες φωνές. Κι ο κυρ-Παναγής έκλεβε κάπου-κάπου λίγον ύπνο, ρουχάλιζε λιγάκι κ’ ύστερα ξυπνούσε κ’ έψελνε μαζί με τη συνοδεία.

Αληθινά, από τη Γέννηση του Χριστού δεν έλειπε τίποτα. Όλα υπήρχανε: το σπήλαιο, οι ποιμένες, οι μάγοι με τα δώρα, κι ο ίδιος ο Χριστός ήτανε παρών με τους δύο μαθητές του, που ευλογούσανε «την βρώσιν και την πόσιν».

24 Δεκεμβρίου, 2021 Posted by | ΜΙΚΡΑ ΑΣΙΑ, Πολιτική και πολιτισμός | , , | Σχολιάστε

ΑΠΟ ΤΟ (18)21 ΣΤΟ (19)22

This image has an empty alt attribute; its file name is cebaceb1cf84ceaccebbcebfceb3cebfcf82.jpg

Το παιχνίδι της ιστορίας ήθελε, την επέτειο των 200 χρόνων από την επανάσταση του 1821, να τη διαδεχτεί η επέτειος των 100 χρόνων από την Καταστροφή. Δυο ορόσημα στην πορεία του λαού μας, καθώς το ένα σηματοδότησε, με την πρώτη εν μέρει επιτυχή επανάσταση σε μια συνεχόμενη σειρά εξεγέρσεων απέναντι σε δυνάστες από την Ανατολή και τη Δύση, μια φυγή προς τα μπρος, έναν αγώνα ολοκλήρωσης που σταδιακά έτεινε ν’ αγκαλιάσει όλο τον υπόδουλο Ελληνισμό. Και το άλλο αποτέλεσε την ταφόπλακα της προσπάθειας αυτής, μιας ακμαίας πορείας που υπονομεύτηκε από τα μέσα ενώ οι γεωπολιτικές συνθήκες ευνοούσαν την ολοκλήρωσή της…
Κι εμείς, στο μεταίχμιο των δύο επετείων, οφείλομε να κάνομε έναν απολογισμό· όχι μόνο για να καταλάβομε τί έφταιξε, αλλά γιατί η ιστορία δεν έφυγε ποτέ από το προσκήνιο, γιατί το τότε καθορίζει το σήμερα.
Μια διαπίστωση είναι ότι την πορεία αυτή την έκαμαν οι «τρελοί», όπως έλεγε ο Κολοκοτρώνης. Κανείς γνωστικός δε θα τα έβαζε με μιαν αυτοκρατορία που απομυζούσε τους υπόδουλους με κάθε τρόπο, οικονομικά, στρατιωτικά αλλά και υπαρξιακά. Για να χρησιμοποιήσομε μιαν ορολογία που σήμερα κινδυνεύει να καταντήσει καραμέλα και να απαξιωθεί, η οθωμανική αυτοκρατορία επιφύλασσε ρατσιστική αντιμετώπιση στους υπόδουλους λαούς της στη βάση της πίστης τους: Οι μη μουσουλμάνοι εξοντώνονταν οικονομικά από την πολύ βαρύτερη φορολογία, βρίσκονταν, ανεξάρτητα από την οικονομική τους επιφάνεια, στο έλεος του κάθε Τούρκου, ενώ οι αφόρητες συνθήκες σκλαβιάς μετέστρεφαν στο Ισλάμ πολλούς υπόδουλους. Και πριν το Σηκωμό λοιπόν, αυτοί που κράτησαν σε δύσκολες συνθήκες την ταυτότητά τους, «τρελλοί» θα ήταν με κάποια σημερινά δεδομένα βολέματος και πάση θυσία καλοπέρασης.

This image has an empty alt attribute; its file name is cebaceb1cf84ceaccebbcebfceb3cebfcf821.jpg

Μια ακόμα παρατήρηση είναι ότι όταν έχεις πίστη στα δίκαιά σου, παίρνεις δύναμη από αυτήν αλλά και δημιουργείς ρεύμα συμπαράστασης. Το Μεσολόγγι, το Αρκάδι, ο πεισματώδης αγώνας του λαού μας για την Ελευθερία, δημιούργησαν ένα ενθουσιώδες φιλελληνικό κίνημα. Δίπλα στους επαναστάτες, ξένοι από την Ευρώπη και την Αμερική, προσέφεραν τις δυνάμεις και ενίοτε τη ζωή τους στην υπόθεση της Ελληνικής ελευθερίας. Η συμμετοχή στις ελληνικές επαναστάσεις, που διατρέχουν όλο το 19ο αιώνα και την αρχή του 20ου, είχε κοινωνικά και εθνικά χαρακτηριστικά καθώς τα δύο ήταν αξεδιάλυτα: Ιταλοί Γαριβαλδινοί, αναρχικοί όπως ο Γ. Φλουράνς που πολέμησε εθελοντής στην Κρήτη και ακολούθως συμμετείχε στην Κομμούνα του Παρισιού, συγκαταλέγονται στους εθελοντές που πολέμησαν μαζί μας. Σήμερα βέβαια, η πίστη στα δίκαιά μας θεωρείται εθνικισμός από τους φοβικούς διανοούμενους της υποταγής. Το παράδειγμα της αντίστασης στην Τουρκίας σήμερα, από μιαν Ελλάδα που «αναγκάστηκε» να την κάνει, καθώς ο μαξιμαλισμός του Ερντογάν δεν επέτρεπε στις Ελληνικές ελίτ να προετοιμάσουν την παράδοση, δημιούργησε έμπρακτη συμπαράσταση επί του πεδίου του Έβρου και στην πορεία συμμαχίες με ευρύτατες γεωπολιτικές προεκτάσεις.
Αλλά υπάρχει και μια ακόμα διαπίστωση: η κατάρα της διχόνοιας λανθάνει στο λαϊκό σώμα και αποτελεί μόνιμη απειλή της κάθε προσπάθειας: Από τον εμφύλιο του 21 μέχρι το Διχασμό του 1916, ο αγώνας υπονομεύεται από μέσα και, άλλοτε περιορίζεται η εμβέλεια της επιτυχίας του, άλλοτε καταλήγει σε Καταστροφή.
Τις δυο χρονιές των επετείων του 21 και της Καταστροφής, έχομε αρκετό χρόνο για αναστοχασμό και απολογισμό του τί πετύχαμε, τί χάσαμε και γιατί. Έχομε ακόμα την ευκαιρία να δούμε το σημερινό γεωπολιτικό σκηνικό με αυτή την εμπειρία τόσων δεκαετιών επαναστάσεων απέναντι στους ίδιους εχθρούς, εμπειρία που αρνούμαστε να ενσωματώσομε, βολεμένοι στο ρόλο του μικρού πλην έντιμου καρπαζοεισπράκτορα. Η σημερινή γεωπολιτική συγκυρία παρουσιάζει ξανά μιαν ευκαιρία ανάτασης, ίσως όχι όπως αυτή των αρχών του 20ου αιώνα, αλλά πάντως σημαντική. Ας μην την αφήσομε χαμένη, αν τότε το διακύβευμα ήταν η ολοκλήρωση της επανάστασης του 21, τώρα είναι η ύπαρξή μας η ίδια…

18 Δεκεμβρίου, 2021 Posted by | Πολιτική και πολιτισμός | , , , , , | Σχολιάστε

ΤΟΥΡΙΣΜΟΣ ΚΑΙ ΠΑΡΑΓΩΓΙΚΟ ΜΟΝΤΕΛΟ

Με το τέλος της φετινής τουριστικής σαιζόν και την αρνητική εμπειρία της περσινής, μπορούμε να διατυπώσομε κάποιες σκέψεις γενικότερες, τόσο για τον τουρισμό που θέλομε, όσο και για το παραγωγικό υπόδειγμα της πατρίδας μας.

Μια γενική παρατήρηση είναι πως οι υπηρεσίες, στις οποίες συγκαταλέγεται και ο τουρισμός, αποτελούν ένα πολύ μεγάλο κομμάτι του ΑΕΠ της χώρας, περίπου 80%· αυτό σημαίνει ότι ο πρωτογενής και δευτερογενής τομέας έχουν δυσανάλογα μικρή συμμετοχή στην οικονομία, κι αυτό δημιουργεί ανισορροπίες και στρεβλώσεις που γίνονται αισθητές στη ζωή μας. Το παρήγορο είναι ότι δείχνουν μιαν ανοδική τάση που ελπίζομε να συνεχιστεί.

Ο τουρισμός, διαφημίζεται από πολλούς σαν η βαριά βιομηχανία της Ελλάδας. Κι αν αυτό επιβεβαιώνει μια δομή οικονομίας όπου η μεταποίηση δεν έχει τη θέση που θα έπρεπε, η ουσία είναι ότι δεν πρέπει ο τουρισμός, και οι υπηρεσίες γενικότερα, να λειτουργήσουν σα βαριά βιομηχανία ή «ατμομηχανή της οικονομίας» σε ένα ενάρετο παραγωγικό μοντέλο. Μια οικονομία που βασίζεται στις υπηρεσίες είναι ευάλωτη σε αλλαγές πέραν του ελέγχου της, όπως η πανδημία ή μια γεωπολιτική κρίση. Έτσι, πέρσι ο τουρισμός δε δούλεψε λόγω του κορονοϊού, ενώ μια κρίση με την Τουρκία θα έχει αντίστοιχο αντίκτυπο.

Η οικονομία πρέπει να στοχεύει στην κατά το δυνατό μεγαλύτερη αυτάρκεια της πατρίδας, οπότε θα πρέπει να έχει στόχο να αξιοποιεί τις δυνατότητες του πρωτογενούς και δευτερογενούς τομέα. Αυτό δεν ισχύει σε μας. Παθογένειες της κρατικής μηχανής και εμπόδια που αυτή θέτει στους παραγωγούς και μεταποιητές, οδηγούν στην εγκατάλειψη των παραγωγικών δραστηριοτήτων προς όφελος των υπηρεσιών. Αλλά οι υπηρεσίες που προσφέρονται, ο τουρισμός κυρίως, υστερεί σε ποιότητα και, ακόμα κι αυτός, μπορεί να αποδίδει προσωρινά, αλλά πιο πολύ εκμεταλλευόμενος την προνομιακή θέση της Ελλάδας παρά εξελίσσοντας αυτό το πλεονέκτημα και πατώντας σε στέρεες βάσεις.

Οι μικρές εκμεταλλεύσεις στην οικονομία μας, είτε πρόκειται για χωράφια, είτε για τουριστικές επιχειρήσεις, μπορούν να είναι ποιοτικές και κερδοφόρες· όχι όμως με το να παραδίδομε την παραγωγή μας στο χονδρέμπορο ή να φτιάχνομε δυο υποτυπώδη καταλύματα προς άγρα τουριστών που ψάχνουν απλά να μεταφέρουν τον τρόπο ζωής τους υπό ήλιο και θάλασσα, αδιαφορώντας για τον τόπο που επισκέπτονται.

Σημαίνει τούτο πως δε θέλομε τον τουρισμό; Σε ένα περιβάλλον σαν το σημερινό, εννοείται πως και οι υπηρεσίες και ο τουρισμός αποτελούν μια σημαντική συνιστώσα της διάρθρωσης της οικονομίας. Αλλά αυτό δεν πρέπει να γίνεται με τη μορφή της μονομέρειας, με την εγκατάλειψη των άλλων τομέων και μια λογική αλληλοαποκλεισμού μεταξύ τους. Η μικρομεσαία, κοινοτική δομή της οικονομίας μας, δεν αποτελεί εμπόδιο αλλά προσφέρεται για συνέργειες μεταξύ των τομέων της οικονομίας· απλά θα πρέπει να ξεκαθαρίσομε τί οικονομία θέλομε, και τί τουρισμό θέλομε.

Κι εδώ πρέπει να γίνει μια ιεράρχηση από πλευράς μας. Η αγροτική παραγωγή, εξ ορισμού ποιοτική ακόμα και όταν δεν είναι βιολογική, οφείλει να τυποποιείται και να διατίθεται στην τιμή που της αξίζει, με τον παραγωγό να βλέπει την ανταπόκριση των προσπαθειών του ο ίδιος κι όχι ο χονδρέμπορος ή το ξένο κράτος που εισάγει το προϊόν μας χύμα σε εξευτελιστική τιμή, το μεταποιεί και το διαθέτει αυτό όπως πρέπει, κερδίζοντας την υπεραξία αυτό και όχι ο παραγωγός.

Αντίστοιχα, ο δευτερογενής τομέας έχει μια τεράστια δυναμική και αναγνώριση με την μαστορική του τεχνίτη, που λειτουργεί εκτός εγχειριδίου, δημιουργικά κι όχι διεκπεραιωτικά, και αξίζει να έχει ένα υποστηρικτικό θεσμικό πλαίσιο για να γιγαντωθεί.

Ο τουρισμός θα πρέπει να λειτουργήσει σε δυο επίπεδα: Το ένα είναι να θέσει συγκεκριμένες προδιαγραφές: Το υπόδειγμα του τουρίστα που μεθάει κάνοντας ηλιοθεραπεία αποκομμένος από την τοπική κοινωνία, κουλτούρα, γαστρονομία, ιστορία, μουσική και χορό, οφείλει να είναι υπόδειγμα προς αποφυγή. Η σύγχρονη τάση του περιηγητή που αναζητά εμπειρίες και βιώματα από τον τόπο που επισκέπτεται, που αποτυπώνεται ήδη και σε πλατφόρμες όπως το Airbnb, είναι αυτή που δημιουργεί δεσμούς, σεβασμό, αλληλεπιδράσεις μεταξύ επισκέπτη και χώρας υποδοχής. Κι είναι αυτή στην οποία οφείλει η Ελλάδα να ρίξει το βάρος. Το υπόδειγμα αυτό της ταιριάζει, καθώς δεν είναι απλά σκηνικό για διακοπές αλλά τόπος με έντονη ιστορία, πολιτισμό και ζώσα παράδοση. Σε αυτή τη βάση προσελκύει ποιοτικό τουρισμό, συνειδητοποιημένο και με απαιτήσεις πέραν της προχειρότητας, βελτιώνοντας έτσι την προσφορά των παροχών σε μιαν ενάρετη ανοδική σπείρα.

Δίπλα σ’ αυτή τη βασική αρχή, μπορούν να προστεθούν θεματικού τύπου τουριστικές εμπειρίες, τις οποίες προσφέρει απλόχερα η ελληνική διαχρονία: Αρχαιότητες, βυζαντινή περίοδος, θρησκευτικός, χειμερινός, συνεδριακός τουρισμός, και στοχευμένα σε ένα από αυτά και σωρευτικά, αποσκοπώντας στην ποιότητα και στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου.  

Σε ένα δεύτερο επίπεδο, η παραπέρα επέκταση του τουρισμού πρέπει να εμπεριέχει συνέργειες με τους άλλους τομείς της οικονομίας: Μονάδες που εξοπλίζονται με ελληνικά προϊόντα, έπιπλα, κουφώματα, στρώματα κλπ, μειώνουν τις εισαγωγές και ενισχύουν το δευτερογενή τομέα. Αντίστοιχα, η προσφορά φαγητού από προϊόντα της περιοχής, είναι η ίδια μια εμπειρία για τον, επισκέπτη πλέον και όχι τουρίστα, που τη δοκιμάζει, και δημιουργεί τόνωση της πρωτογενούς παραγωγής ώστε να καλύψει τη ζήτηση, εισόδημα για τον αγρότη από επέκταση των καλλιεργειών. Ακόμα κάνει γνωστό το προϊόν εκτός Ελλάδος, δημιουργώντας φήμη και ζήτηση που θα εκφραστεί σε εξαγωγές. Η επαφή του επισκέπτη με αυτά, με τα χειροτεχνήματα της παράδοσής μας, με τα προϊόντα οικοτεχνίας, δημιουργεί τις προϋποθέσεις της παραμονής των νέων στον τόπο τους, της αναγέννησης της υπαίθρου, και ταιριάζει με το κοινοτικό υπόδειγμα της πολυειδίκευσης και των συνεργειών μεταξύ μικρών παραγωγών, που είναι συγχρόνως μικροξενοδόχοι και που ο ένας συμπληρώνει τον άλλο. Κι όλοι μαζί συνθέτουν ένα ψηφιδωτό ζωντανό, χαρούμενο, δυναμικό.

Θέλομε τον τουρισμό λοιπόν. Με τους όρους μας, όρους ταυτότητας και αυθεντικότητας, κι όχι με όρους απρόσωπης διεκπεραίωσης μιας αρπαχτής. Κι αν παλιότερα αυτό δεν ήταν τόσο συνειδητό, σήμερα, που βρισκόμαστε πολλώ λογιώ στα όριά μας, το καταλαβαίνουν οι περισσότεροι, και μπορεί από εκεί να ξεκινήσει μια αντιστροφή του παρασιτισμού, χρησιμοποιώντας τις υπηρεσίες ως εφαλτήριο, μετατρέποντάς τις από νεκροθάφτη της παραγωγής σε μοχλό ανάκαμψής της.

19 Νοεμβρίου, 2021 Posted by | Πολιτική και πολιτισμός | , , , , , , | Σχολιάστε